Whittier, Alaska: Bütün Kasaba Neden Tek Binada?

Alaska’nın güneyinde, dağların denize dik indiği dar bir fiyordun ucunda küçük bir liman kasabası var. Nüfusu 272. Bu insanların neredeyse hepsi aynı binada, 14 katlı eski bir askerî blokta yaşıyor. Postane, market, çamaşırhane, polis karakolu ve küçük bir kilise aynı çatı altında. Okul binaya bir tünelle bağlı; çocuklar kötü havada dışarı çıkmadan derse gidebiliyor.

Kasabadan karayla çıkmanın tek yolu, bir dağın içinden geçen 4 kilometrelik tek şeritli bir tünel. Tünel trenle paylaşılıyor ve gece kapanıyor.

Whittier nerede?

Whittier, Alaska’nın en büyük kenti Anchorage’ın 93 kilometre güneydoğusunda, okyanusa açılan bir fiyordun dibinde. Arkasında buzullarla kaplı dağlar, önünde derin ve soğuk bir deniz var. Hava neredeyse hiç açmıyor: yılda ortalama 5.000 milimetre yağış düşüyor. Bu, Türkiye’nin en yağışlı kenti Rize’nin iki katından fazla.

Burası binlerce yıldır bir geçit. Bölgenin yerlileri dağların arasındaki alçak vadiyi bir denizden ötekine geçmek için kullanıyordu. Sonra Rus kürk avcıları, Amerikalı kâşifler ve altın arayanlar geldi. Yakındaki buzula 1915’te Amerikalı şair John Greenleaf Whittier’ın adı verildi; kasaba adını bu buzuldan aldı.

Kasabayı kim, neden kurdu?

1940’ta ABD, Alaska’nın savunmasız olduğuna karar verdi. Var olan demiryolu Seward limanından Anchorage’a gidiyordu ve saldırıya açıktı. Alaska savunmasının komutanı General Simon Buckner, dağların arkasındaki bir limana yeni bir hat bağlamayı önerdi.

Seçilen yer iki nedenle uygundu. Liman derindi ve kışın donmuyordu. Daha önemlisi, fiyordun üstünden neredeyse hiç kalkmayan bulutlar limanı düşman uçaklarından gizleyecekti. Nisan 1941’de Kongre projeye 5 milyon doları aşan bir ödenek ayırdı. Ağustosta işçiler dağı iki yandan kazmaya başladı.

Aralık 1941’de Pearl Harbor saldırısıyla ABD savaşa girdi ve tünel acil hâle geldi. Haziran 1942’de Japon askerleri Alaska’nın batısındaki Attu ve Kiska adalarını işgal etti. Hat Nisan 1943’te tamamlandı. Tünelin baş mühendisi Anton Anderson, hazır olmadığından korktuğu için ilk tren geçerken orada bulunmadı. Whittier, Alaska’ya gelen Amerikan askerlerinin giriş kapısı oldu; 1940’ların ortasında burada binden fazla kişi yaşıyordu.

Dev binalar neden yapıldı?

Savaştan sonra ordu çekilmedi. Soğuk Savaş başlamıştı ve Alaska, Sovyetler Birliği’nin hemen karşısındaydı. Ordu 12 çok katlı binadan oluşan bir yerleşke planladı; yalnızca ikisi yapıldı.

İlki 1953’te tamamlanan Buckner Binası’ydı: 6 katlı, 150 metre uzunluğunda bir beton blok. İçinde 1.000 askerlik yatakhane, yemekhane, sinema, bovling salonu ve küçük bir hapishane vardı. Ona “tek çatı altındaki şehir” deniyordu.

İkincisi 14 katlı Hodge Binası’ydı. 150’den fazla dairesine asker aileleri ve sivil memurlar yerleşti. Okul, bir tünelle binaya bağlandı. Bina üç parçadan oluşuyor; aralarındaki 20 santimetreye yakın boşluk, yapının rüzgârda ve depremde esnemesini sağlıyor. Bu iki bina bir dönem Alaska’nın en büyük yapılarıydı.

1964 depreminde ne oldu?

Ordu 1960’tan sonra yavaş yavaş çekilmeye başladı. 27 Mart 1964’te, akşamüstü 17:30’da Kuzey Amerika’da ölçülen en güçlü deprem oldu: büyüklüğü 9,2’ydi ve yer 4,5 dakikadan uzun süre sallandı.

Whittier’da deprem fiyordun içinde 13 metreye varan dalgalar kaldırdı. Rıhtımlar ve raylar suya gömüldü, yakıt tankları ezilip yandı. Kasabada 13 kişi öldü; hasar o günün parasıyla 10 milyon doları geçti. Sağlam kayaya oturan Buckner Binası depremi ciddi hasar almadan atlattı.

Bina adını nereden aldı?

Ordu 1966’da tümüyle gitti. Buckner boşaldı ve bir daha kullanılmadı. Hodge Binası kasabada kalanların evi oldu. Whittier 1969’da belediye statüsü kazandı.

Binanın bugünkü adı bir kayıp olayından geliyor. 16 Ekim 1972’de Alaska milletvekili Nick Begich, Temsilciler Meclisi çoğunluk lideri Hale Boggs, Begich’in yardımcısı ve pilot, küçük bir uçakla Anchorage’dan Juneau’ya doğru havalandı. Uçak yolda kayboldu. 39 gün süren aramada ne uçaktan ne dört kişiden bir iz bulundu. Begich’in adı oy pusulasında kaldı ve kaybolduktan üç hafta sonra seçimi yüzde 56 ile kazandı. Aynı yıl bina onun adını aldı: Begich Kuleleri.

Tek binada hayat nasıl?

Asansörle aşağı inince postane, küçük bir market ve çamaşırhane var. Birinci kattaki tek odalık polis karakolunda nezarethane bile yok. Binada küçük bir kilise, otel gibi kiralanan iki kat ve bir toplantı salonu bulunuyor. Okulun kapalı oyun alanına tünelden yürüyerek gidiliyor. Fırtınalı günlerde insanlar binadan çıkmadan uzun süre yaşayabiliyor.

Ama bina yaşlı. 2015’te binayı ısıtan iki kazandan yalnızca biri çalışıyordu ve neredeyse her gün arıza veriyordu. 2016’da onarım ve dış cephe için 3 milyon dolarlık kredi alındı. 2021’de dört asansörün dördü de büyük bakım bekliyordu.

Tünel nasıl çalışıyor?

Whittier 57 yıl boyunca yalnızca tren, gemi ya da uçakla ulaşılan bir yerdi. 1960’lardan sonra arabalar trenin düz vagonlarına yüklenip tünelden öyle geçiriliyordu. 1990’larda Alaska eyaleti tüneli arabalara açmaya karar verdi. Çevreciler dava açtı, inşaat bir süre durdu; işçiler saatte 200 kilometreye yaklaşan rüzgârda ve eksi 40 derecede çalıştı.

Tünel 7 Haziran 2000’de arabalara açıldı. Kuzey Amerika’nın hem tren hem araba geçen en uzun tüneli.

• Tek şerit var; raylar yolun içine gömülü.
• Araçlar yarım saatte bir yön değiştiren konvoylarla, en çok saatte 40 kilometre hızla giriyor; geçiş 10 dakika sürüyor.
• İçeride deprem ve yangın için sığınak odaları, girişlerde çığa dayanıklı kapılar var.
• Yaya ve bisiklet giremiyor.
• Tünel sabah açılıyor, yazın gece 23 sularında, kışın biraz daha erken kapanıyor.

Son konvoyu kaçıran sabaha kadar Whittier’da kalıyor.

Buckner Binası’na ne oldu?

Ordu gittikten sonra bina birkaç kez el değiştirdi. Tatil tesisine ya da eyalet hapishanesine çevrilmesi düşünüldü, olmadı. 1980’lerde pencereleri ve kapıları sökülen binaya yağmur ve kar girdi; su donup çözüldükçe beton parçalandı. İçinde asbest, kurşunlu boya ve küf var. Belediye 2016’da binayı devraldı ve çevresini çitle kapattı. Yapılan incelemeye göre önemli bir bölümünü yeniden kullanılır kılmak pek mümkün değil.

İnsanlar neden hâlâ tek binada yaşıyor?

Yanıt kuruluşta saklı. Burası bir kent olarak değil, bir askerî üs olarak planlandı. Ordu gidince kasabayı Alaska Demiryolu devraldı. CBS’in 2021 tarihli haberine göre oturulabilir arazinin neredeyse tamamı bugün de demiryoluna ait. Kimse sahibi olmadığı araziye ev yapmıyor. Geriye ordudan kalan bina kalıyor; postane, market, okul ve komşular da birkaç kat aşağıda.

Yazın büyük yolcu gemileri limana yanaşıyor ve en yoğun aylarda tünelden ayda 50 bine yakın araç geçiyor. Kışın bu sayı 6 bine düşüyor.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Whittier, Alaska
2. Wikipedia (İngilizce): Begich Towers
3. Wikipedia (İngilizce): Buckner Building
4. Wikipedia (İngilizce): Anton Anderson Memorial Tunnel
5. Wikipedia (İngilizce): 1964 Alaska earthquake
6. Wikipedia (Türkçe): Whittier, Alaska
7. CBS Sunday Morning: An Alaska town living under one roof (23 Mayıs 2021)
8. CNN: An entire city lives in this one building (2 Temmuz 2015)
9. Alaska Film Archives (UAF) ve USGS: 1964 depremi görüntüleri