Mariana Çukuru: 11 Kilometre Aşağıda Ne Var?

Pasifik Okyanusu’nun batısında, Guam adasının güneybatısında denizin yüzeyinde hiçbir işaret yoktur. Ama o dalgaların 11 kilometreye yakın altında gezegenin en derin noktası durur: Challenger Derinliği. Dipte güneş ışığı yok, su 1 ile 4 derece arasında ve her santimetrekareye bir tondan fazla basınç biniyor.

Derinlik nasıl ölçüldü?

İlk ölçüm bir halatla yapıldı. 1875’te dünyayı dolaşan İngiliz araştırma gemisi HMS Challenger, ucuna ağırlık bağlı işaretli bir halatı denize sarkıttı; halat 8.184 metrede dibe değdi. Bu, geminin üç yılı aşan yolculuğundaki en derin ölçümdü.

Asıl derinlik 76 yıl sonra anlaşıldı. 1951’de aynı adı taşıyan bir başka İngiliz gemisi bölgeyi ses dalgalarıyla taradı ve yaklaşık 10.900 metre ölçtü. Noktaya geminin adı verildi. Bugün kabul edilen değer 10.935 metre, artı eksi 6 metre.

Burası neden bu kadar derin?

Mariana Çukuru, Pasifik’in tabanında 2.550 kilometre boyunca uzanan, 69 kilometre genişliğinde hilal biçimli bir yarık. Burada iki tektonik levha karşılaşıyor: doğudaki Pasifik levhası, batıdaki küçük Mariana levhasının altına dalıyor. Pasifik levhasının bu kenarı yeryüzünün en yaşlı okyanus kabuklarından biri; yaşı 170 milyon yıla varıyor. Yaşlandıkça soğumuş, ağırlaşmış ve bu yüzden çok derine gömülüyor.

Dibe ilk kim indi?

Oraya insan göndermenin yolunu İsviçreli bilim insanı Auguste Piccard buldu. Tasarladığı araca batiskaf deniyordu. Fikir basitti: büyük gövde benzinle doluydu, çünkü benzin sudan hafiftir ve sıkışmaz. Batmak için iki huniye dokuzar ton demir bilye konuyordu. Bilyeleri mıknatıslar tutuyordu; elektrik kesilirse bilyeler kendiliğinden dökülecek, araç yüzeye çıkacaktı. İki kişilik mürettebat, gövdenin altına asılı, çapı 2 metreden biraz büyük çelik bir kürede oturuyordu.

23 Ocak 1960’ta Trieste adlı batiskafa Auguste’un oğlu Jacques Piccard ile Amerikan Donanması’ndan Teğmen Don Walsh bindi. 9 bin metreyi geçtikten sonra dış pencere camlarından biri çatladı ve bütün araç sarsıldı. İnişe devam ettiler. 4 saat 47 dakika sonra Trieste dibe oturdu. Gösterge 11.521 metre diyordu; bu sayı sonradan 10.916 metre olarak düzeltildi.

Dipte yalnızca 20 dakika kaldılar. Yüzeydeki gemiyle konuşabiliyorlardı, ama ses suyun içinden geçtiği için bir mesajın yukarı ulaşması yedi saniye sürüyordu.

52 yıl boyunca yalnız robotlar

Trieste’den sonra bu yolculuğu uzun süre kimse tekrarlamadı. Sonraki 52 yılda Ay’a 12 kişi ayak bastı; Challenger Derinliği’nin dibini görmüş insan sayısı iki kaldı.

Dibe robotlar indi. 1995’te Japonya’nın uzaktan kumandalı aracı Kaiko 10.911 metreye ulaştı; getirdiği çamurda bakteriler ve mantarlar bulundu. 2009’da Amerikalıların Nereus’u indi. Araç gemiye insan saçı kalınlığında bir fiber kabloyla bağlıydı ve inerken 40 kilometre kabloyu kendisi açıyordu.

26 Mart 2012’de dibe yeniden bir insan indi, bu kez tek başına: yönetmen James Cameron. Dikine duran tek kişilik denizaltısıyla iniş 2 saat 37 dakika sürdü. 28 Nisan 2019’da emekli deniz subayı Victor Vescovo titanyum küreli denizaltısıyla indi ve bir hafta içinde dört kez dalarak dibe birden fazla inen ilk insan oldu. 10 Kasım 2020’de Çin’in üç kişilik Fendouzhe aracı 10.909 metreye indi; iniş canlı yayımlandı.

2022’ye kadar Challenger Derinliği’ne 22 insanlı dalış yapıldı. Bu, Ay’a ayak basan insan sayısının neredeyse iki katı.

Dipte ne yaşıyor?

Altı kilometrenin altına bilim insanları hadal bölge diyor; ad, Yunan mitolojisindeki yeraltı tanrısı Hades’ten geliyor. Güneş ışığı hiç ulaşmıyor, ama hayat var.

Tabanı ksenofiyoforlar kaplıyor: tek bir hücreden oluşan, ama 10 santimetreyi aşan canlılar. Yemli kameraların önüne, kıyıdaki akrabalarından kat kat büyük, karidese benzeyen kabuklular üşüşüyor. 2025’te yayımlanan araştırmalar yalnızca bu çukurda 7 binden fazla mikrop türü saydı; yüzde 89’u bilime yeniydi.

Balıklar ise belli bir derinliğe kadar inebiliyor. Mariana salyangoz balığı bu çukurda 6 ile 8 kilometre arasında yaşıyor; boyu 30 santimetreyi geçmeyen, soluk renkli bir balık. Bugüne kadar görüntülenen en derin balık da bir salyangoz balığı: Japonya açıklarındaki başka bir çukurda, 8.336 metrede. Challenger Derinliği’nin dibi bu sınırın 2,5 kilometreden fazla altında. Orada hayat balıksız sürüyor.

En derin noktada plastik

Vescovo 2019’da dipte, insanın hiç yaşamadığı bir yerde, insandan kalma bir şey gördü: bir plastik poşet ve şeker ambalajları.

Bu tek örnek değil. Kayıtlarda 10.898 metrede bulunmuş bir plastik parçası var. 2016’da çukurun 7–10 kilometre derinliğinden toplanan küçük kabuklularda, 1970’lerde yasaklanmış zehirli bir kimyasal olan PCB çok yüksek oranda çıktı. Sonraki araştırmalarda incelenen kabukluların hepsinin midesinde en az bir sentetik parça bulundu. Gezegenin en uzak noktası bile yüzeydeki hayattan ayrı değil.

Dipteki sesler

Dip sessiz de değil. 2015’te Amerikalı bilim insanları titanyum kaplı bir su altı mikrofonunu Challenger Derinliği’ne indirdi. Aylarca dinlenen kayıtta depremler, bir tayfunun uğultusu, balina sesleri ve gemi pervaneleri vardı.

Aynı bölgede kaydedilen metalik, tuhaf bir ses 2016’da haberlere “Mariana’nın gizemli sesi” diye geçti. Araştırmacıların açıklaması daha sıradandı: ses büyük olasılıkla bir minke balinasının çağrısıydı.

Megalodon Mariana Çukuru’nda mı?

Bu iddianın iki kaynağı var. Biri 2018’de vizyona giren The Meg filmi: dev bir köpekbalığının çukurun derinliklerinde saklandığını anlatıyor. Öbürü 2013’te Discovery kanalının yayımladığı, megalodonun hâlâ yaşadığını belgesel gibi anlatan kurgu film. İçinde deniz biyoloğu diye konuşan kişi bir oyuncuydu; tepkiler üzerine kanal filmin başına ve sonuna kurgu olduğunu belirten notlar ekledi.

Kayıtlar başka şey söylüyor. Megalodon yaklaşık 3,6 milyon yıl önce yok oldu. Ilık suları seviyor, yavrularını sıcak kıyı sularında büyütüyor, yüzeye yakın yaşayan balinaları ve fokları avlıyordu. Çukurun dibinde bu avların hiçbiri yok. Üstelik balıkların inebildiği derinliğin bir sınırı var ve dev bir köpekbalığının 11 kilometrede yaşadığına dair tek bir görüntü ya da ölçüm bulunmuyor.

150 yıl önce bir halatla ölçülen bu yere bugün insanlar defalarca iniyor. Bildiğimiz şu: dipte ışık yok, megalodon yok; ama bilime yeni canlılar ve bizim bıraktığımız plastik var.

Kayda göre hüküm

• Megalodon Mariana Çukuru'nun dibinde yaşıyor.Yanlış

  Fosillere göre megalodon yaklaşık 3,6 milyon yıl önce yok oldu; ılık kıyı sularında yaşıyor, yüzeye yakın hayvanları avlıyordu. 22 insanlı dalışın, robotların ve yemli kameraların kayıtlarında dev bir köpekbalığına dair hiçbir iz yok. İddia 2018 tarihli The Meg filminden ve 2013'te yayımlanan kurgu bir “belgesel”den yayıldı.

• 1960'ta dibe inenler orada bir balık gördü.Kanıt yok

  Piccard ve Walsh dil balığına benzer bir canlı gördüklerini anlattı. Bugünkü bilgiye göre balıklar 8.000–8.500 metreden derinde yaşayamıyor; Walsh da yıllar sonra yanılmış olabileceklerini söyledi.

• Çukurdan gelen “gizemli ses” açıklanamadı.Yanlış

  2016'da haberlere konu olan metalik sesi inceleyen araştırmacılar, kaynağın büyük olasılıkla bir minke balinasının çağrısı olduğu sonucuna vardı.

• Everest'i çukura koysak zirvesi suyun altında kalırdı.Doğru

  Challenger Derinliği 10.935 metre, Everest 8.849 metre. Zirvenin üstünde 2 kilometreden fazla su kalır.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Mariana Trench ve maddenin atıfları
2. Wikipedia (İngilizce): Challenger Deep (ölçümler ve dalış listesi)
3. Wikipedia (İngilizce): Trieste (bathyscaphe)
4. Greenaway ve ark. (2021): Challenger Derinliği'nin 10.935 ± 6 metre olarak ölçülmesi
5. Nieukirk, Fregosi, Mellinger, Klinck, “A complex baleen whale call recorded in the Mariana Trench Marine National Monument”, Journal of the Acoustical Society of America (2016)
6. Wikipedia (İngilizce): Pseudoliparis swirei (Mariana salyangoz balığı) ve Hadal zone
7. Wikipedia (İngilizce): Megalodon; The Meg; Megalodon: The Monster Shark Lives
8. The Guardian, New Scientist (Nisan 2023): görüntülenen en derin balık, 8.336 metre, İzu-Ogasawara Çukuru