Kowloon Surlu Şehri'nde 33 Bin Kişi Nasıl Yaşadı?

Bir yolcu uçağı alçalır ve çatıların hemen üstünden geçer. Altında 14 katlı binalar vardır; binaların arası bir koridor kadar dardır ve güneş alt katlara hiç inmez. Üç dört futbol sahası kadar bir alanda 33 bin kişi yaşar. Postacı her sabah gelir, su borulardan akar; ama polis de vergi memuru da içeri girmez. Burası Hong Kong’un ortasındaki Kowloon Surlu Şehri: 1993’te kepçeler ilk duvarı yıkana kadar neredeyse yüz yıl boyunca kimsenin tam olarak yönetmediği mahalle.

Bir kale nasıl kanun boşluğuna dönüştü?

Adındaki surlar 1847’de yapıldı. Hong Kong Adası 1842’de İngiltere’ye verilmişti ve Çin imparatorluğu yeni koloninin tam karşısına bir sınır kalesi kurdu: 4 metre yüksekliğinde granit duvarlar, dört kapı, 32 top ve ortada Çinli memurun konağı.

1898’de İngiltere, Hong Kong’un kuzeyindeki Yeni Toprakları Çin’den 99 yıllığına kiraladı. Anlaşmaya küçük bir madde girdi: kale hariç. Ertesi bahar İngilizler kaleyi bastı ve kendi kolonisinin parçası ilan etti, ama yasalarını buraya hiç taşımadı. Çin hakkından vazgeçmediğini her fırsatta söyledi, ama gücü yetmedi. Hong Konglular durumu üç cümleyle anlatırdı: Hong Kong yönetimi girmeye cesaret edemiyor, İngiltere istemiyor, Çin yapamıyor.

1941’de Hong Kong’u işgal eden Japonya surları söktü; granit taşlar hemen yandaki Kai Tak havaalanının pistine döşendi. Kale artık yoktu, ama kanun boşluğu duruyordu. Savaştan sonra Çin’deki iç savaştan kaçanlar bu boşluğa yerleşti. 1948’de İngilizler barakaları yıkmaya kalkınca protestolar çıktı, Guangzhou’da bir kalabalık İngiliz konsolosluğunu ateşe verdi. İngiltere geri adım attı ve mahalleye karışmamaya karar verdi.

Çeteler dönemi ve 3.500 baskın

Polisin girmediği yere başkaları girdi. 1950’lerden itibaren Hong Kong’un çeteleri mahallenin genelevlerini, kumarhanelerini ve afyon odalarını ele geçirdi. Sokaklardan birinin adı Aydınlık Sokağı’ydı; adını uyuşturucu satılan dükkânların kapısına dizilen mumlardan almıştı.

1973 ve 1974’te Hong Kong polisi tutumunu değiştirdi: iki yılda 3.500’den fazla baskın, 2.500’den fazla tutuklama, 1,8 ton uyuşturucu. Mahallenin gençleri de baskınları destekledi; herkes çetelerden bıkmıştı. 1983’te bölge emniyet müdürü suçun kontrol altında olduğunu açıkladı.

Mimarsız, ruhsatsız 350 bina

1960’larda kimsenin izin sormadığı bir inşaat furyası başladı. Müteahhitler eski evlerin üstüne kat üstüne kat çıktı; bir binanın duvarı öbürününkine yaslandı. 1980’lerin başında yaklaşık 350 bina vardı ve hemen hepsi 10 katın üstündeydi.

Daha yükseğe çıkamıyorlardı, çünkü 800 metre ötedeki Kai Tak havaalanının iniş hattı tam tepelerinden geçiyordu. 13 numaralı piste yaklaşan pilotlar bir tepeye boyanmış kırmızı beyaz damalı işareti görünce son anda 47 derece sağa kırıyor, uçak çatıların birkaç yüz metre üstünden geçiyordu.

Sokaklar bir iki metre genişliğindeydi. Üst katlarda merdivenler ve geçitler öyle iç içe geçmişti ki yere hiç basmadan mahallenin bir ucundan öbürüne yürünebiliyordu. Alt katlarda gün ışığı yoktu; sokakları floresan lambalar aydınlatıyordu.

İçeride hayat nasıldı?

Bütün mahalleye belediyenin verdiği sekiz su borusu ve kuyular bakıyordu. Kuyu suyu pompalarla çatılardaki tanklara basılıyor, sızdıran borulardan gelen su kablo yumaklarının arasından aşağı damlıyordu. Tipik bir daire 23 metrekareydi; kişi başına 3,5–4 metrekare düşüyordu. Çatılar mahallenin bahçesiydi: çocuklar ödevlerini orada yapıyor, komşular akşamları orada oturuyordu.

Sokaklarda en çok göze çarpan tabelalar dişçilerindi. Onlarca diş hekimi ve doktor vardı; çoğu Çin’de okumuştu ve diploması Hong Kong’da geçmiyordu. Burada kimse sormuyordu, fiyatlar şehrin yarısıydı ve Hong Konglular tedavi için buraya geliyordu. Arka sokaklarda atölyeler çalışıyordu: balık köftesi, erişte, plastik oyuncak parçaları, golf topu.

Dışarıdan bakan için burası suç yuvasıydı, içeride yaşayan için mahalle. 1963’te kurulan yıkım karşıtı komite zamanla mahalle derneğine dönüştü; anlaşmazlıkları onlar çözüyor, tapusu olmayan evlerin alım satımına onlar şahitlik ediyordu. Eski bir sakin o hayatı yıllar sonra şöyle özetledi:

Çok kötü koşullarda çok iyi ilişkilerimiz vardı.

Sayım, tazminat ve yıkım

1984’te İngiltere ve Çin, Hong Kong’un 1997’de Çin’e devredileceğini duyurdu. Surlu Şehir’in belirsiz statüsü artık iki taraf için de gereksizdi. 14 Ocak 1987 sabahı mahalle uyandığında 400 görevli sokak girişlerini kapatmıştı; aynı gün Londra ve Pekin yıkım kararını açıkladı.

Görevliler aylarca kapı kapı dolaşıp her haneyi saydı. Sonuç 33 bin kişiydi: 2,5 hektara 33 bin insan, yani kilometrekareye 1,25 milyon. Bu, Hong Kong’un en yoğun semtinin dokuz katıydı.

Aralık 1987’de 2,7 milyar Hong Kong dolarlık (o günün kuruyla yaklaşık 350 milyon ABD doları) tazminat paketi açıklandı. Çoğu aile şehrin öbür ucundaki yeni bir toplu konut sitesine taşındı. Son 80 hane sekiz ay direndi; Temmuz 1992’de çevik kuvvet kalanları çıkardı.

Yıkım 23 Mart 1993’te başladı ve Nisan 1994’te bitti. Bu sırada toprağın altından eski Güney Kapısı’nın iki granit levhası çıktı. 1847’de kapının üstüne konmuş, savaşta Japonlar surları sökerken mahalleli tarafından gizlice indirilip gömülmüştü.

Bugün yerinde ne var?

Arsaya 31 bin metrekarelik, eski Çin bahçeleri tarzında bir park yapıldı ve Aralık 1995’te açıldı. Eski memur konağı restore edilerek parkın ortasında bırakıldı; Güney Kapısı’nın temeli ve levhalar bulundukları yerde sergileniyor.

Yıkıldıktan sonra Surlu Şehir filmlere, oyunlara ve mimarlık kitaplarına konu olan bir efsaneye dönüştü. Orada yaşayanların hikâyesi daha sade: çoğu taşındığı toplu konutlarda yaşlandı. 2023’te 74 yaşındaki eski bir sakin mahkemeye başvurdu; 30 yıl önce aldığı tazminat bitmişti ve vaktiyle para aldığı için kamu konutu başvurusu reddedilmişti.

Kayda göre hüküm

• Surlu Şehir'e polis giremezdi.Kısmen doğru

  Polis onlarca yıl uzak durdu, girdiğinde kalabalık gruplarla ve kısa süreliğine girdi. Ama 1959'da Hong Kong mahkemeleri burada yetkili sayıldı ve 1973–1974'te 3.500'den fazla baskın yapıldı.

• İçeride 50 bin kişi yaşıyordu.Kanıt yok

  50 bin, sık yinelenen bir tahmin. 1987'de kapı kapı yapılan resmî sayımın sonucu 33 bin.

Kaynaklar

1. Greg Girard ve Ian Lambot, City of Darkness: Life in Kowloon Walled City (1993) ve City of Darkness Revisited (2014)
2. Wikipedia (İngilizce): Kowloon Walled City ve maddenin atıfları (Wesley-Smith 1998, Sinn, Smart 2006)
3. Wikipedia (Çince): 九龍寨城
4. Ching Yee Lim, “Memories of Kowloon Walled City”, TheCollector (2023)
5. Kelsey Campbell-Dollaghan, Gizmodo (2013)
6. Hong Kong Leisure and Cultural Services Department: Kowloon Walled City Park; Antiquities and Monuments Office
7. Whicker's World, BBC (1980): mahalle içinden görüntüler ve konut görevlisinin anlatımı