Kola Kuyusu: Dünyanın En Derin Deliğinde Ne Bulundu?

Rusya’nın en kuzeyinde, Norveç sınırının hemen yakınında, ağaçların boy atamadığı bir tundrada yıkık binaların arasında paslı bir metal kapak durur. Çevresi cıvatalarla sıkılmış, üstü kaynakla kapatılmıştır. Üzerinde bir sayı yazar: 12.262. Bu kapağın altında insanlığın bugüne kadar açtığı en derin delik uzanır.

Deliğin çapı yalnızca 23 santimetredir; içine bir futbol topu ancak sığar. Derinliği ise 12 kilometre 262 metre. Everest’i ters çevirip bu deliğe sokabilseydik, tepesinin üstünde hâlâ 3 kilometreden fazla kaya kalırdı.

Sovyetler neden yerin dibini kazdı?

1969’da insan Ay’a ayak bastı, ama ayağının altındaki toprağın birkaç kilometre aşağısını o güne kadar kimse görmemişti. Yerin içi, depremlerin ürettiği dalgalardan tahmin ediliyordu. Dalgalar belli derinliklerde hızlanıyor ya da kırılıyor, jeologlar da buna bakarak katmanlar çiziyordu: üstte granit, altında bazalt, en altta manto.

Amerika Birleşik Devletleri 1950’lerin sonunda okyanus tabanını delip mantoya ulaşmayı denedi. Mohole adlı proje deniz tabanının yaklaşık 200 metre altına inebildi ve 1966’da parası kesilince kapandı. Sovyetler Birliği başka bir yol seçti: denizde değil karada, gezegenin en yaşlı kayalarının yüzeye çıktığı bir yerde delecekti.

Kola Yarımadası bu iş için dünyadaki en uygun yerlerden biriydi. Burada yüzeyi örten tortul kayalar yoktur; ayağınızın bastığı taş yaklaşık 3 milyar yaşındadır. Bir amaç da bölgedeki Peçenga nikel yataklarının derinde nasıl oluştuğunu anlamaktı. Kuyunun yeri, 1956’da nikel madeni için kurulan Zapolyarni kasabasının 12 kilometre batısında seçildi. Keşif ekibinin başına 1968’de Harkovlu sondaj ustası David Guberman getirildi. Sondaj 24 Mayıs 1970’te başladı. İlk hedef 7 kilometreydi.

15 kilometre için kurulan kule

İlk yıllarda petrol kuyuları için yapılmış sıradan bir sondaj kulesi kullanıldı. 1974’te yerine bu iş için özel üretilen Uralmaş-15000 kuruldu; adını yeni hedeften, 15 kilometreden alıyordu.

Bu derinlikte çelik borular kendi ağırlığını taşıyamayıp koptuğu için 2 kilometrenin altında hafif alüminyum alaşım borular kullanıldı. Yine de aşağı sarkan boru dizisi 200 ton çekiyordu. Dizinin kendisi dönmüyordu: en uçtaki 46 metrelik türbin, aşağı pompalanan sondaj çamurunun basıncıyla dönüp matkap ucunu çeviriyordu.

Bir matkap ucu yaklaşık dört saat dayanıyor, bu sürede 7 ila 10 metre ilerleniyordu. Sonra bütün dizi yukarı çekiliyor, 33 metrelik parçalara ayrılıyor, uç değiştiriliyor ve dizi yeniden indiriliyordu. Bir iniş çıkış 18 saati bulabiliyordu. Yani dört saat delmek için 18 saat boru taşınıyordu.

Kuyu yıllarca bu tempoyla indi. 6 Haziran 1979’da 9.583 metre geçildi ve Oklahoma’daki bir petrol kuyusunun dünya rekoru kırıldı. Dünyanın ise bundan pek haberi yoktu: tesis sınır bölgesinde, stratejik maden yataklarının yanındaydı ve gizli tutuluyordu.

12 kilometre aşağıda ne bulundu?

1983’te matkap 12.066 metreye ulaştı. Ertesi yıl Moskova’da toplanan Uluslararası Jeoloji Kongresi’nde anlatılan bulgular jeologları şaşırttı.

Bazalt yoktu. Ders kitaplarına göre 7 kilometre dolayında granit bitecek, altından bazalt başlayacaktı; deprem dalgaları orada bir sınırı işaret ediyordu. Matkap 8, 9, 10 kilometreyi geçti, bazalt hiç gelmedi. Dalgaların gösterdiği sınır gerçekti, ama yeni bir katman değildi: granit o derinlikte basınç ve ısıyla başkalaşmıştı.

Kaya suyla doluydu. Aşağı inildikçe kayanın sıkılaşması bekleniyordu. Tersine çatlaklar çoğaldı ve bu çatlaklar suyla doluydu. Kuyudan çıkan çamur kaynıyormuş gibi köpürüyor, içinden beklenmedik miktarda hidrojen gazı çıkıyordu.

Milyarlarca yıllık canlı izleri vardı. Kilometrelerce kayanın içinden, ancak mikroskopla görülebilen tek hücreli deniz canlılarının fosilleşmiş izleri çıktı. Bu canlılar çok eski bir denizde yaşamış, kayayla birlikte gömülmüş ve o basınca rağmen biçimlerini korumuştu.

Sıcaklık beklenenden çok yüksekti. 5 kilometrede kaya 70 dereceyi, 7 kilometrede 120 dereceyi geçti. 12 kilometrede sensörler 200 derecenin üstünü gösterdi. Bu sıcaklıkta kaya sert bir taş gibi davranmıyor, yumuşuyor ve delik kendini kapatmaya çalışıyordu.

Sondaj neden durdu?

Kongre için bir yıl bekletilen sondaj 27 Eylül 1984’te yeniden başladı. Boru dizisi daha ilk inişte koptu; yaklaşık 5 kilometre boru deliğin içinde kaldı ve çıkarılamadı. Ekip 7 kilometreye geri dönüp oradan yana doğru yeni bir kol açtı. Bu kol 1989’da 12.262 metreye ulaştı. Plana göre 1993’te 15 kilometreye inilecekti.

Olmadı. 1990’da aynı derinlikte yeni bir kaza yaşandı, bir yıl sonra Sovyetler Birliği dağıldı. 1992’de açılan bir kol, 180 dereceyi bulan sıcaklık yüzünden 11.882 metrede durdu. 1994’te açılan son kol ise aynı yılın ağustosunda para bittiği için bırakıldı. 1995’te sondaj tamamen sona erdi ve kuyu kapatıldı. 15 kilometre hedefi kâğıtta kaldı.

“Cehennem sesleri” söylentisi nereden çıktı?

Kuyu sessizleşirken dünyanın öbür ucunda bambaşka bir hikâye büyüyordu. 1989’da Finlandiya’da küçük bir Hristiyan bülteni şöyle bir haber yayımladı: Sibirya’da Azakov adında bir bilim insanının ekibi 14 kilometre derine inmiş, bir boşluğa düşmüş, sıcaklık bin dereceymiş; aşağı sarkıtılan mikrofon insan çığlıkları kaydetmiş. Hikâye Amerika’ya ulaştı, büyük bir Hristiyan televizyon kanalı onu cehennemin kanıtı diye yayımladı. Ardından bir ses kaydı da ortaya çıktı.

Hikâyenin izini Amerikalı gazeteci Rich Buhler sürdü. Fin bülteninin editörleri haberi bir gazetedeki okur mektubundan hatırladıklarını söyledi; mektubu yazan da hikâyeyi başka bir yerden duymuştu. Norveçli bir öğretmen ise hikâyeyi televizyonda izleyince kanala bilerek uydurma bir ek gönderdi: kuyudan yarasaya benzer bir yaratığın çıkıp uçtuğunu yazdı. Kanal bunu da kontrol etmeden yayımladı.

Kayıttaki çığlıkların kaynağı da bulundu: 1972 yapımı İtalyan korku filmi Baron Blood’ın ses kuşağından kesilip art arda eklenmişti. Kola’da ne mikrofon sarkıtıldı, ne bin dereceye ulaşıldı, ne de çığlık kaydedildi.

Kuyu bugün ne durumda?

Tesis 1992’de bir bilim merkezine dönüştürüldü, 2007’de dağıtıldı. Ekipmanı devralan şirket 2008’de kapanınca alan kaderine terk edildi: metal sökülüp satıldı, camlar kırıldı, kuyunun üstündeki yapı kısmen yıkıldı. 2010’da her şeyi yeniden çalıştırmanın 100 milyon rubleye mal olacağı hesaplandı; para bulunamadı. 2022 yazında gönüllüler kuyunun ağzının çevresini temizledi. Bugün buraya meraklılar motosikletle ve arazi aracıyla gelip enkazın arasında o küçük kapağı arıyor.

Rekor hâlâ Kola’da mı?

Evet, dikine derinlikte. Kola 1997’de insanın yerkabuğuna en derin girdiği nokta olarak Guinness’e girdi. Bugün daha uzun kuyular var: 2008’de Katar’da açılan bir petrol kuyusu 12.289 metreye ulaştı. Ama o kuyu yana doğru uzanıyor; dikine derinliği 1,5 kilometreyi bile bulmuyor. Almanya kendi süper derin kuyusunu 1995’te 9.101 metrede, 260 dereceyi aşan sıcaklıkta durdurdu. Çin 2024’te 10 bin metreyi geçti.

Bu rakamı yerine oturtmak için: Dünya’nın merkezine 6.300 kilometreden fazla yol var. Kola o yolun yalnızca yüzde 0,2’sini gidebildi; bulunduğu bölgedeki kabuğun bile ancak üçte birini deldi. Dünya bir elma olsaydı, bu delik kabuğunu geçemezdi. Yine de o kadarı ders kitaplarını yeniden yazdırmaya yetti.

Kayda göre hüküm

• Kuyunun dibinden insan çığlıkları kaydedildi.Yanlış

  Kola'da kuyuya mikrofon sarkıtılmadı. Dolaşan ses kaydı, 1972 yapımı İtalyan korku filmi Baron Blood'ın ses kuşağından kesilip art arda eklenmiş.

• Sondaj 14 kilometreye indi, sıcaklık bin dereceydi.Yanlış

  Kuyunun en derin noktası 12.262 metre. Ölçülen en yüksek sıcaklık 200 derecenin biraz üstünde.

• Kola, insanın açtığı en derin delik.Doğru

  Dikine derinlikte rekor hâlâ Kola'da. Daha uzun kuyular var, ama onlar yana doğru uzanıyor: Katar'daki 12.289 metrelik kuyunun dikine derinliği 1,5 kilometreyi bulmuyor.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Kola Superdeep Borehole ve maddenin atıfları
2. Wikipedia (Rusça): Кольская сверхглубокая скважина ve maddenin atıfları
3. Wikipedia (Rusça): Губерман, Давид Миронович (sondaj başkanı David Guberman)
4. Wikipedia (İngilizce): Well to Hell (Rich Buhler'in söylenti araştırması dahil)
5. Vremya, Sovyet Merkez Televizyonu ana haber programı, 11 Şubat 1988: D. M. Guberman'ın anlatımı
6. Murmansk televizyonu, David Guberman ile görüşme (2011)
7. David Smythe, Kola-92 sismik deneyi sırasında çekilen görüntüler (1992)