Son Doong: Dünyanın En Büyük Mağarasında Ne Var?

Vietnam’ın ortasında, Laos sınırına yakın sık bir ormanın içinde yerde büyük bir çukur var. Dibindeki yarıktan serin bir rüzgâr esiyor. Yarığın ardında dünyada bilinen en büyük mağara geçidi başlıyor: Son Doong.

Tavanı yer yer 200 metre yükseklikte; altına 40 katlı bir bina sığar. İçinde bir nehir akıyor, güneşin girdiği yerlerde orman büyüyor, yazın tavanın altında bulutlar dolaşıyor. Bu mağarayı bilim insanları değil, ormanda değerli bir ağaç arayan bir köylü buldu. Sonra yerini unuttu ve 18 yıl boyunca bir daha bulamadı.

Son Doong nerede?

Mağara, Hanoi’nin yaklaşık 500 kilometre güneyinde, Laos sınırına dayanan Phong Nha–Kẻ Bàng kireçtaşı platosunda. Dağların içinde 300’den fazla mağara var; bölge 2003’ten beri UNESCO Dünya Mirası.

Burada yürümek bugün de zor. Kayalar çok keskin; 1,5 kilometre ilerlemek bazen bütün bir gün sürüyor. Ormanda zehirli yılanlar, çıyanlar ve sülükler var. Mağaraya en yakın yoldan bile 1,5 gün yürünüyor ve yolda 20 kez nehir geçiliyor.

Mağarayı kim buldu?

Hồ Khanh bu dağların eteğindeki bir köyde yaşıyordu. Çocukları doğunca eve para gerekti ve ormana dönüp ud aramaya başladı. Ud, bazı ağaçların bir küfe karşı salgıladığı koyu ve kokulu reçineyle dolan odundur; tütsü ve parfüm için çok değerlidir. Evinden o dağlara yürümek dört beş gün sürüyordu.

1990’ın sonunda bir seferde fırtınaya yakalandı ve yolunu kaybetti. Sığınacak yer ararken büyük bir çukur gördü. Dibinde, yarısı sisle örtülü bir mağara ağzı vardı; içeriden soğuk bir rüzgâr ve su gürültüsü geliyordu. Yıllar sonra o anı bir masal diyarına düşmek gibi anlattı. İçeri girmedi; karanlıktan gelen uğultu onu korkutmuştu. Ormandan çıktı, ama hangi yoldan geçtiğini aklında tutamadı. Eve vardığında mağaranın yerini unutmuştu.

İngiliz mağaracılar neyi arıyordu?

Aynı yıl bölgeye İngiliz Mağara Araştırmaları Derneği’nden Howard ve Deb Limbert geldi; Hanoi Üniversitesi’yle birlikte mağaraları haritalamaya başladılar. 1994’te bugün dünyanın üçüncü büyük mağarası sayılan Hang Én’i, üç yıl sonra o güne dek bilinen en uzun nehir mağarası Khe Ry’yi buldular.

Haritada bir şey Limbert’i rahat bırakmıyordu. Bu iki mağaranın nehirleri bir noktada birleşiyor, sonra ormanın içinde kayboluyordu. Bu kadar su bir yere gitmeliydi. Yaklaşık 10 yıl aradılar, bir iz bulamadılar.

Ekip ormanı iyi bilen yerel insanlarla çalışıyordu; Hồ Khanh da onlardan biri oldu. Bir gün Limbert’e yıllar önce gördüğü çukuru, soğuk rüzgârı ve nehrin sesini anlattı. Mağaracılar için yerden esen rüzgâr, içeride çok büyük bir boşluk olduğunu gösterir. Ama Hồ Khanh’ın elinde yalnızca bir anı vardı. İlk iki araması sonuçsuz kaldı.

2008’de bir kez daha ormana girdi ve bu kez buldu. Yolu işaretledi, geçtiği yerleri tek tek not etti. Köyde telefon yoktu; ilçedeki postaneden Hanoi’deki üniversiteyi aradı.

İlk inişte ne bulundu?

Ekip 2009 baharında geldi. Yolda sağanağa yakalandılar ve bir geceyi dağ yamacında yağmur altında geçirdiler. İçeri girmek için önce 30 katlı bir bina yüksekliğindeki kaya duvarından iple inmek gerekiyordu.

Günlerce ilerleyip ölçüm yaptılar. Sonuç şuydu:

• Ana geçit 5 kilometreden uzun.
• Yer yer 200 metre yüksek ve 150 metre geniş.
• Hacmi 38,5 milyon metreküp; yaklaşık 15 bin olimpik havuz.

O güne kadar bilinen en büyük mağara geçidi Malezya’daki Deer Mağarası’ydı; Son Doong’un kesitinin onun iki katı olduğu düşünülüyor.

Keşif yarıda kaldı. Önlerine 60 metre yüksekliğinde, akmataşla kaplı kaygan bir duvar çıktı. Ona “Vietnam Seddi” adını verdiler ve arkasında ne olduğunu göremeden döndüler. Keşif 14 Nisan 2009’da duyuruldu.

2010’da National Geographic’ten bir fotoğrafçıyla geri geldiler. Duvarı aşmak iki gün sürdü. Arkasında beyzbol topu büyüklüğünde mağara incileri buldular. Mağaranın toplam uzunluğu 9 kilometreyi aştı.

Mağaranın içinde ne var?

Mağaranın iki yerinde tavan çökmüş. Bu obruklardan giren güneş ışığı karanlıkta 100 metreden fazla aşağı iniyor. Işığın vurduğu yerde bir orman büyümüş: ağaçlar, sarmaşıklar, eğrelti otları. Mağaracılar bir bölüme “Âdem’in Bahçesi” adını verdi.

Mağarada 70–80 metreye varan dikitler var; dünyada bilinen en uzunlar arasında. Yazın obruktan giren sıcak hava, nehrin serin ve nemli havasıyla karşılaşınca yoğunlaşıyor ve tavanın altında bulut oluşuyor.

Bu boşluk nasıl oluştu?

Mağara yaklaşık 300 milyon yıllık bir kireçtaşının içinde. Duvarlarındaki mercan fosilleri kayanın bir zamanlar deniz dibi olduğunu gösteriyor. Boşluğu ise bir nehir oydu. Mağarada çalışan bir jeoloğun ölçümüne göre süreç yaklaşık 2,5 milyon yıl önce başladı: hafif asitli su ince bir çatlağı yavaş yavaş eritti, çatlak tünele, tünel dev bir galeriye dönüştü. Kayanın ince kaldığı yerlerde tavan çöktü. Su bugün de akıyor; mağara hâlâ büyüyor.

Sınırları da tam bilinmiyor. 2019’da yeraltı nehrinin yakındaki Hang Thung mağarasına bağlandığı anlaşıldı; bu, hacme 1,5 milyon metreküpten fazlasını ekleyebilir. Limbert’e göre bölgedeki mağaraların ancak dörtte biri gezildi.

Son Doong gezilebiliyor mu?

Mağara 2013’te ziyarete açıldı. İlk grup 6 kişiydi ve kişi başı 3.000 dolar ödedi. Bugün yılda en çok 1.000 kişi girebiliyor ve yalnızca tek bir şirketin izni var. Yolculuk dört gün sürüyor; geceler mağaranın içinde, obrukların yakınında çadırda geçiyor. Eylülden aralığa kadar mağara kapalı: muson yağmurlarıyla nehir yükseliyor.

Hồ Khanh bugün o şirkette 100’den fazla taşıyıcı ve çalışanın başında; ona “mağaraların kralı” deniyor. Limbert’le birlikte devletten bir emek madalyası aldı. Turlar bölgede 100 kadar kişiye düzenli gelir sağlıyor.

Mağaraya ilk önce onun adı verilmişti. Birkaç gün sonra ekip izin isteyerek adı, girişe yakın Đoòng köyünden alıp Son Doong yaptı. Hồ Khanh bunu kabul etti.

Teleferik planı

Ünün bir bedeli de oldu. Bir şirket mağaraya uzanan 10 kilometreden uzun bir teleferik hattı planladı; saatte 1.000 kişi taşıyacak, 112 ile 211 milyon dolar arasında bir maliyeti olacaktı. Çevreciler, bilim insanları ve yöre halkı karşı çıktı. Vietnam, UNESCO’ya teleferiğe izin verilmediğini bildirdi ve yerel yönetim planı iptal etti.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Hang Sơn Đoòng
2. Wikipedia (İngilizce): Phong Nha–Kẻ Bàng National Park
3. Wikipedia (İngilizce): Hang Én; Agarwood
4. VnExpress, Hoàng Táo: Mất 13 năm để tìm ra hang Sơn Đoòng (15 Mayıs 2015)
5. Zing, Văn Được: Tôi tưởng lạc vào chốn thần tiên khi tìm ra Sơn Đoòng (15 Mayıs 2015)
6. CBS 60 Minutes: Son Doong (2026); Hồ Khanh ile söyleşi (2025)
7. Oxalis Adventure: mağaranın iklimi sayfası ve 2021 tarihli anı videosu
8. World Press Photo 2012, Carsten Peter / National Geographic: Infinite Cave; National Geographic Live (2011)