Oymyakon: Dünyanın En Soğuk Köyü Kaç Derece?

Sibirya’da bir köy meydanında bir anıt duruyor. Üstünde tek bir sayı var: −71,2. Kalın kürklü turistler önünde fotoğraf çektiriyor, ellerine “Soğuk Kutbu’na geldiniz” yazan bir belge veriliyor. Köy, insanların sürekli yaşadığı en soğuk yer olarak biliniyor. O sayı ise resmî kayıtların hiçbirinde yok.

Oymyakon nerede?

Oymyakon, Rusya’nın en büyük bölgesi Yakutistan’da, İndigirka Nehri kıyısında küçük bir köy. Bölge başkenti Yakutsk’a karayoluyla yaklaşık 1.000 kilometre uzakta. Yol yıl boyu açık değil; ara mevsimde köye yalnızca havadan ulaşılıyor. Bugün köyde birkaç yüz kişi yaşıyor; geçim hayvancılığa, balıkçılığa ve kürke dayanıyor.

Adı, bölgenin yerli dillerinden birinde “donmayan su” demek. Vadide en sert kışta bile donmayan bir kaynak var; göçebe çobanlar yüzyıllarca at ve ren geyiği sürüleriyle kışı burada geçirdi. Köy ancak Sovyet döneminde kalıcı yerleşime dönüştü; ilk okul 1931’de açıldı.

Oymyakon neden bu kadar soğuk?

Köy Kutup Dairesi’nin içinde bile değil; biraz güneyinde. Nedeni coğrafya:

• Dağlarla çevrili bir çukurun dibinde. Kışın ağır ve soğuk hava dağlardan aşağı akıp vadide birikiyor. Ölçümlere göre vadiden yukarı çıkıldıkça hava 10 dereceye kadar ısınıyor.
• Okyanustan binlerce kilometre uzakta.
• En kısa günde güneş yalnızca 4,5 saat görünüyor.
• Bütün kış Sibirya’nın üstüne çöken büyük bir yüksek basınç gökyüzünü açık ve kuru tutuyor.

Kayıtlara göre ekim sonundan mart ortasına kadar sıcaklık sıfırın üstüne hiç çıkmamış. Ocak ayının her günü, bir yıl ya da öbür yıl, −60 derecenin altını görmüş. Okullar ancak sıcaklık −55’in altına inince kapanıyor.

Yaz ise kısa ama sıcak. 28 Temmuz 2010’da termometre 34,6 dereceyi gösterdi. Aynı yerde ölçülen en yüksek ve en düşük değer arasında 100 derecenin üstünde fark var.

Resmî rekor kaç derece?

“Soğuk Kutbu” unvanının ilk sahibi Oymyakon değil, 600 kilometreden fazla kuzeybatıdaki Verhoyansk’tı. Orada 1885’te −67,8 derece ölçüldü; değer Şubat 1892’de iki kez daha görüldü. 1885 ölçümü bir yayında yanlışlıkla −69,8 diye basıldı; hata düzeltildi, ama bazı kitaplarda duruyor.

Oymyakon’u yarışa bir jeolog soktu. 1926’da vadiyi inceleyen Sergey Obruçev, dönüşünde “Verhoyansk mı, Oymyakon mu?” başlıklı bir makale yayımladı. 1929 baharında Sovyet Bilimler Akademisi vadiye bir meteoroloji istasyonu kurdu.

6 Şubat 1933’te istasyonun termometresi −67,7 dereceyi gösterdi. Oymyakon’un bugün de geçerli resmî rekoru bu. İki ayrıntı pek anlatılmıyor:

1. Bu değer Verhoyansk’ın rekorundan düşük değil; onda bir derece daha sıcak.
2. Ölçüm köyde yapılmadı. İstasyon vadinin öbür ucunda, köyden yaklaşık 40 kilometre uzaktaki Tomtor’un yanında. Oymyakon yalnızca köyün değil, bütün vadinin adı.

Anıttaki −71,2 nereden geliyor?

Kaynaklar bunun resmî bir ölçüm olmadığı konusunda birleşiyor, yılı konusunda birleşmiyor. Bir kaynak 1924 diyor, Rusça bir kaynak 1926. 2018’de yayımlanan bir fotoğraf dizisi değeri 1933’e bağlıyor. Uluslararası bir haber ajansı aynı yıl rekorun 2013’te ölçüldüğünü yazdı. Aynı sayı, dört ayrı yıl; hiçbirinde istasyon kaydı yok.

Verhoyansk mı, Oymyakon mu?

Tartışma bitmedi. 2005’te Rusya’nın meteoroloji kurumu, Yakutistan yönetimine yazdığı mektupta Kuzey Yarıküre’nin en düşük sıcaklığının Verhoyansk’ta ölçüldüğünü belirtti. Rusya’nın yapı yönetmeliği 2003’ten beri iki yer için de en düşük değeri −68 kabul ediyor. Bir Rus tarihçiye göre Oymyakon’un unvanı 1962’de ortaya çıkmış bir uydurma. Oymyakon tarafı ise yıllık ortalamaların kendi lehine olduğunu söylüyor.

Sonra araya üçüncü bir yer girdi. Dünya Meteoroloji Örgütü 2020’de, yaklaşık 30 yıl önce kaydedilip unutulmuş bir ölçümü inceleyip onayladı: 22 Aralık 1991’de Grönland buzulunun tepesinde, 3.000 metreden yüksekteki otomatik bir istasyon −69,6 derece ölçmüştü. Kuzey Yarıküre’nin resmî rekoru bugün orada. Dünya rekoru Antarktika’da: 1983’te Vostok istasyonunda −89,2 derece.

Kemik Yolu

Bölgeden geçen Kolima karayolunu, Stalin döneminde Sibirya’nın kuzeydoğusundaki altın madenlerini işleten Dalstroy adlı kurum yaptırdı. Yolu çalışma kamplarındaki mahkûmlar inşa etti; yapım 1932’de başladı, 1953’e kadar sürdü. Halk arasındaki adı Kemik Yolu.

Tomtor’dan geçen eski kol bugün büyük ölçüde terk edilmiş. 2020’de bir genç, telefonundaki harita uygulamasını izleyerek bu kola girdi; arabası bozuldu ve donarak öldü.

İkinci Dünya Savaşı’nda vadi başka bir işe de yaradı. ABD’nin Sovyetler’e gönderdiği savaş uçakları Alaska’dan Sibirya’ya uçurularak teslim ediliyordu. Bu hat için vadiye bir havaalanı yapıldı; köyün yanındaki yerleşimin adı bugün de Aeroport.

Bugün orada nasıl yaşanıyor?

2012’de köye giden bir fotoğrafçının anlattıkları:

• Tuvaletler evlerin dışında; toprak sürekli donmuş olduğu için boru döşenemiyor.
• Köyde tek bir dükkân var.
• Kömürle çalışan bir ısıtma santrali evlere durmadan sıcak su basıyor. Santral durursa borulardaki su donar.

Yakut atı kışı ahırsız, açık havada geçiriyor. 8 santimetreye varan kış tüyü var; karın altındaki otu toynaklarıyla kazıyıp buluyor. Kayıtlara göre −70 dereceye kadar dayanabiliyor. İnekler kışı yalıtılmış ahırlarda geçiriyor. Sofrada at eti, kımız ve donmuş balığın ince dilimlenmesiyle yapılan stroganina var.

Bu soğuğun tehlikesini Ocak 2018 gösterdi. Yakutistan’ın bazı yerlerinde termometreler −67’ye indi, okullar tatil edildi. Oymyakon’da −50’ye kadar ölçen bir termometrenin ibresi dibe vurdu. Aynı günlerde Yakutistan’da yolda bozulan bir arabadan çıkıp yakındaki çiftliğe yürümeye çalışan beş kişiden ikisi donarak öldü; daha sıcak giyinen üçü kurtuldu.

Isınan vadi

Oymyakon soğuğu turizme çevirdi. 2001’den beri Tomtor’da her bahar Soğuk Kutbu festivali düzenleniyor; 2019’dan beri −50’nin altında bir maraton koşuluyor.

Soğuğun kendisi ise değişiyor. Kayıtlara göre vadinin ortalama sıcaklığı sanayi öncesine göre yaklaşık 3 derece arttı. Temmuz 2022, ölçümlerin başladığı günden beri yaşanan en sıcak ay oldu.

Hüküm

Anıttaki −71,2 resmî bir ölçüm değil. Resmî rekor 1933’teki −67,7; o da köyde değil vadideki istasyonda ölçüldü ve Verhoyansk’ın rekorunu geçmiyor. Kuzey Yarıküre’nin rekoru bugün Grönland’da.

Doğru olan şu: Oymyakon vadisi, insanların yıl boyu yaşadığı en soğuk yerlerden biri. Orada birkaç yüz kişi her kış bu soğukla yaşamayı sürdürüyor.

Kayda göre hüküm

• Oymyakon'da −71,2 °C ölçüldü.Kanıt yok

  Resmî bir ölçüm değil; hiçbir istasyon kaydı yok. Kaynaklar bu değeri 1924, 1926, 1933 ve 2013 olmak üzere dört ayrı yıla bağlıyor.

• Oymyakon'un resmî rekoru −67,7 °C.Doğru

  6 Şubat 1933'te ölçüldü. Ölçüm köyün kendisinde değil, yaklaşık 40 kilometre uzaktaki Tomtor yakınındaki istasyonda yapıldı; Oymyakon bütün vadinin adı.

• Kuzey Yarıküre'nin soğuk rekoru Oymyakon'da.Yanlış

  Verhoyansk'ın 1885 ve 1892 ölçümleri −67,8 °C. Dünya Meteoroloji Örgütü 2020'de Grönland'da 22 Aralık 1991'de ölçülen −69,6 °C'yi onayladı.

• Oymyakon, insanların yıl boyu yaşadığı en soğuk yerlerden biri.Doğru

  Ekim sonundan mart ortasına kadar sıcaklık sıfırın üstüne hiç çıkmamış; ocak ayının her günü bir yıl ya da öbür yıl −60 °C'nin altını görmüş.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Oymyakon
2. Wikipedia (İngilizce): Pole of Cold
3. Wikipedia (İngilizce): Verkhoyansk; Lowest temperature recorded on Earth; R504 Kolyma Highway; Dalstroy; Yakutian horse; Siberian High
4. Wikipedia (Rusça): Оймякон; Полюс холода (Rosgidromet mektubu 2005, SNiP 23-01-99, Obruçev 1926)
5. RFE/RL, Amos Chapple: Siberia's Pole Of Cold (19 Ocak 2018)
6. Associated Press / VOA: Yakutistan'da −67 °C (16 Ocak 2018)