Tristan da Cunha Halkı İngiltere'de Ne Yaşadı?

3 Kasım 1961’de bir yolcu gemisi İngiltere’nin Southampton limanına yanaştı. İnenler yün çoraplı kadınlar, denizci şapkalı erkekler ve kucakta bebeklerdi. Dünyanın en uzak yerleşim yerinin bütün nüfusu o gemideydi: 264 kişi. Bir yanardağ onları evlerinden etmiş, İngiltere kapılarını açmıştı.

Sonraki iki yılda bu insanlar yalnızca misafir olmadı. Kanları, dişleri, kromozomları ve yüz ölçüleri araştırma dosyalarına girdi. Gizli bir oylamada da 153 kişiden 148’i aynı şeyi seçti: yanardağın gölgesindeki adaya dönmeyi.

Tristan da Cunha nerede?

Ada Güney Atlas Okyanusu’nda. En yakın yerleşim yeri olan Saint Helena 2.400, Cape Town 2.800 kilometre uzakta. Havaalanı yok; dış dünyayla bağı ara sıra uğrayan gemiler sağlıyor. Tek bir köy var: Edinburgh of the Seven Seas.

1816’da adaya bir İngiliz garnizonu yerleşti. Askerler gidince Onbaşı William Glass ailesiyle kaldı; sonraki 100 yılda kazazedeler ve denizciler ona katıldı. 1961’de adadaki herkes yedi soyadını paylaşıyordu: Glass, Green, Hagan, Lavarello, Repetto, Rogers ve Swain.

Hayat patates tarlalarına, ineklere ve kürekli uzun teknelere dayanıyordu. Polis ve hapishane yoktu. Adaya bir gemi geldiğinde köyü nezle salgını sarardı; adalılar dış dünyanın mikroplarına alışık değildi. Bu yalıtılmışlık bilim insanlarının ilgisini erken çekti: 1920’ler ve 1930’larda diş hekimleri buradaki dişleri dünyanın en sağlamları arasında saydı, 1937’de bir Norveç bilim heyeti adalıları aylarca inceledi.

1961’de ne oldu?

1961 yazında ada sarsılmaya başladı. Eylül sonunda köyün arkasındaki yamaçtan kayalar koptu. 8 Ekim akşamı duvarlarda çatlaklar belirdi, kapılar sıkıştı. Ertesi gün son evin birkaç yüz metre ötesinde toprak kabardı ve saatte 1,5 metre yükselmeye başladı. Herkes taşıyabildiğini alıp köyün dışındaki patates tarlalarına yürüdü ve geceyi taş barakalarda geçirdi.

Gece saat 2’de kabaran tepe patladı. Sabah kürekli tekneler herkesi iki balıkçı gemisine taşıdı ve köy halkı 30 kilometre ötedeki ıssız Nightingale Adası’na geçti. Ertesi sabah rotasını değiştiren bir Hollanda yolcu gemisi onları aldı. Gemi adanın önünden geçerken insanlar evlerinin üstünde tüten yanardağı gördü. İki hafta içinde lav, balık fabrikasını ve adanın iki kumsalını gömdü.

Cape Town’da Stirling Castle gemisine geçtiler ve Southampton’a vardılar. Rıhtımda bir bakan yardımcısı ile kalabalık bir gazeteci topluluğu bekliyordu. Masrafları hükümet üstlendi. Otobüsler onları Surrey’deki boş bir askerî kampa götürdü: ahşap barakalar, ortak yemekhane, bağış giysiler.

İlk kış neden ağır geçti?

O kış İngiltere’de sertti, ama asıl tehlike görünmüyordu. Adada tek bir geminin getirdiği nezle bile salgına dönüşürken, şimdi çevrelerinde milyonlarca insan ve onların taşıdığı virüsler vardı. Neredeyse hepsi üst solunum yolu enfeksiyonu geçirdi. Önce bir bronşit salgını, ardından grip benzeri bir hastalık geldi; adalılar İngilizlerden çok daha ağır hastalandı. İlk aylarda 4 kişi öldü; doktorların raporuna göre en az üçü ağır bir solunum enfeksiyonundandı.

Adalılar üzerinde hangi araştırmalar yapıldı?

İngiltere’nin Tıbbi Araştırma Konseyi adalılar için özel bir çalışma grubu kurdu. İlk raporlardan biri bakışı açıkça ortaya koyuyordu: akraba evlilikleriyle kapanmış bu topluluğun beklenmedik biçimde İngiltere’de bulunması, onu incelemek için eşsiz bir fırsattı. Programın iki amacı vardı: hastalıkları bulup tedavi etmek ve fırsat buldukça araştırma yapmak.

Kamptaki 259 kişinin her biri, çocuklar da içinde olmak üzere, baştan aşağı muayene edildi:

• Herkesten kan alındı: kan grubu, plazma proteinleri, antikorlar, nezle virüsleri, çocuk felci ve toksoplazma testleri.
• İdrar ve dışkı örnekleri parazit için incelendi; herkesin göğüs röntgeni çekildi ve verem testi yapıldı.
• Diş hekimleri ağızları tek tek kaydetti, çekilen dişler flor ölçümüne gönderildi.
• Göz doktorları kalıtsal bir körlük türünün izini sürdü.

Bir bölümü tedaviye dönüştü: aşılar yapıldı, verem hastaları ilaç aldı. Araştırma bununla sınırlı kalmadı. Topluluğun kromozomları sayıldı, saç renkleri sınıflandırıldı, çocuklara zekâ ve kişilik testleri uygulandı. Boy ve vücut ölçüleri yıllarca yinelendi. Başlar en az üç ayrı seri hâlinde fotoğraflandı. Londra’daki Doğa Tarihi Müzesi’nden iki araştırmacı bu yüz ölçülerini başka gruplarınkiyle karşılaştırdı; çalışma 1965’te Öjeni Derneği’nin dergisi Eugenics Review’da yayımlandı.

İki yılda çalışma grubunun desteklediği araştırma sayısı 66’yı buldu. Gazeteci Margaret Mackay kampta, kalbinde delik olan bir genç kızın o güne dek 15 ayrı İngiliz doktor tarafından muayene edildiğini not etti.

Bu araştırmalar bugün nasıl değerlendiriliyor?

Tarihçiler dönemi bir etik sorunu olarak tartışıyor. Christopher Maternowski 2022 tarihli makalesinde, o yıllarda bazı doktorların, yöneticilerin, gazetecilerin ve sıradan insanların da bu yoğun incelemenin doğru olup olmadığını sorguladığını anlatıyor. Makalenin başlığındaki bir sözcük tırnak içinde duruyor: “kobaylar”.

İnsan üzerindeki araştırmalar için yazılan Helsinki Bildirgesi ancak 1964’te kabul edildi. Raporlar adalıları alışılmadık ölçüde iş birliğine açık diye tanımlıyor. Ancak evini yitirmiş, her şeyi devlete bağlı bir topluluk için hayır demenin ne kadar kolay olduğu ayrı bir soru.

Neden geri döndüler?

Ocak 1962’de adalılar Hampshire’daki Calshot’a, eski bir hava üssünün lojmanlarına taşındı. Erkekler petrol rafinerisinde ve yol işlerinde, kadınlar fabrikalarda çalışmaya başladı. Saatle işe girmek onlara yabancıydı. Bir gece bekçilik yapan 62 yaşındaki tek kollu Gordon Glass iki genç tarafından dövüldü ve soyuldu; suçu pek tanımayan bir topluluk için bu bir kırılma oldu.

Aynı dönemde adaya giden bir bilim heyeti köyün büyük ölçüde ayakta kaldığını bildirdi. Ağustos 1962’de 12 adalı erkek keşfe gitti. Hükümet dönüşe izin verdi ve kimse baskı altında kalmasın diye gizli oylama yaptı: 148 kişi dönmek, 5 kişi kalmak istedi.

İngiltere’deki ikinci kış, gazetelere göre 122 yılın en soğuğuydu. 1963 baharında 50 kişilik öncü grup yola çıktı. Köy lideri Willie Repetto ayrılırken İngiltere’yi iki sözcükle özetledi: para ve endişe. Kasım 1963’te yaklaşık 200 kişi daha döndü; aralarında İngiliz kocalarıyla dönen dört adalı kadın da vardı.

Araştırmalar adada da sürdü

1966’da bir beslenme ekibi adalıların ne yediğini ve ne kadar enerji harcadığını ölçtü. 1971’de bir gemiyle gelen grip, adadaki 284 kişiden 273’ünü hasta etti; iki yaşlı öldü ve salgın bir bilim makalesine konu oldu. 1993’te Toronto’dan bir ekip, ada konseyinin onayıyla, astımın genetik kökenini aramak için kan örnekleri topladı. Bu örnekler sonradan bir biyoteknoloji şirketinin astım geni araştırmasına temel oldu.

Bugün Tristan da Cunha’da 222 kişi yaşıyor. Adanın bir sağlık merkezi ve bir İngiliz posta kodu var. 1961’de onları kurtaran ülke, aynı zamanda onları dünyanın en ayrıntılı incelenmiş topluluklarından biri yaptı.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Tristan da Cunha
2. Wikipedia (İngilizce): History of Tristan da Cunha
3. Margaret Mackay, Angry Island: The Story of Tristan da Cunha (1964), V. kısım ve sonsöz
4. Black, Lewis, Thacker, Thould: Tristan da Cunha: General Medical Investigations, BMJ, 26 Ekim 1963 (Tıbbi Araştırma Konseyi çalışma grubu raporu)
5. BMJ başyazısı: Tristan da Cunha: Some Medical Aspects (26 Ekim 1963)
6. Brothwell ve Harvey: Facial Variation … with Special Reference to the People of Tristan da Cunha, The Eugenics Review 57(4), Aralık 1965
7. Mantle ve Tyrrell, Journal of Hygiene 1973 (1971 grip salgını); Taylor, Hollingsworth, Chambers, British Journal of Nutrition 1966
8. Noe Zamel: In search of the genes of asthma on the island of Tristan da Cunha, Canadian Respiratory Journal 1995
9. Christopher L. Maternowski: The ‘Guinea Pigs’ of Tristan da Cunha and the Ethics of Medical Research in Britain and the Empire, 1961–1973, Social History of Medicine 35(2), 2022
10. Royal Society: Volcanic venture (2021)