Stanford Hapishane Deneyi Sahte miydi?

15 Ağustos 1971 pazar sabahı Kaliforniya’nın Palo Alto kentinde polis arabaları kapı kapı dolaştı. Dokuz üniversite öğrencisi evlerinden alındı, silahlı soygunla suçlandı ve kelepçelendi. Hiçbiri suç işlememişti. Hepsi bir gazete ilanına başvurmuş, günde 15 dolar karşılığında bir psikoloji çalışmasına katılmayı kabul etmişti. Polis de çalışmaya yardım ediyordu.

Stanford Hapishane Deneyi 50 yıl boyunca psikoloji kitaplarında okutuldu. Mesajı yalındı: iyi insanları kötü bir ortama koyarsanız kötüleşirler. Sonradan ortaya çıkan ses kayıtları, arşiv belgeleri ve katılımcı açıklamaları başka bir tablo çiziyor.

Deney nasıl kuruldu?

İlan Palo Alto’nun yerel gazetesinde ve Stanford’ın öğrenci gazetesinde çıktı: hapishane hayatı üzerine bir psikoloji çalışması için erkek üniversite öğrencileri aranıyordu, süre 1 ila 2 haftaydı. 75 kişi başvurdu; testler ve görüşmelerden sonra sağlıklı ve sabıkasız 24 kişi seçildi.

Rolleri yazı tura belirledi: yarısı gardiyan, yarısı mahkûm. Çalışmayı Stanford psikoloji profesörü Philip Zimbardo yönetiyordu ve kendine cezaevi başkanı rolünü verdi. Lisans öğrencisi David Jaffe cezaevi müdürü oldu. Para, ABD Donanması’nın araştırma bütçesinden geliyordu.

Hapishane, psikoloji binasının bodrumundaki 11 metrelik bir koridordu. Ofisler 2’ye 3 metrelik, üçer yataklı üç hücreye çevrildi. Merdiven altındaki küçük bir dolap hücre hapsi için ayrıldı. Duvarın arkasında gizli kamera, koridorda dinleme cihazları vardı.

Bir gün önce gardiyanlara oryantasyon verildi. Haki üniforma, tahta cop ve göz temasını engelleyen aynalı güneş gözlükleri dağıtıldı. Fiziksel şiddet yasaktı. Zimbardo ise kayda geçen konuşmasında, mahkûmlarda korku ve güçsüzlük duygusu yaratabileceklerini, denetimin tümüyle onlarda olacağını söyledi.

Altı günde ne yaşandı?

1. gün. Mahkûmlar gözleri bağlı getirildi, soyuldu, üzerlerine bit ilacı sıkıldı. Numaralı önlükler giydiler, ayak bileklerine zincir, başlarına naylon çorap takıldı. Gardiyanlar onlara adlarıyla değil numaralarıyla seslenecekti.

2. gün. Sabaha karşı mahkûmlar isyan etti; numaralarını söktüler, yataklarla kapıları kapattılar. Gardiyanlar hücrelere yangın söndürücü sıktı, yatakları ve önlükleri aldı, öne çıkanları dolaba kapattı. Ardından isyana az katılan üç kişiyi “iyi hücreye” alıp birkaç saat sonra geri koydular; amaç mahkûmların birbirine güvenmemesiydi.

3. gün. 36 saat sonra 8612 numaralı mahkûm Douglas Korpi bağırıp ağlamaya başladı. Araştırmacılar önce numara yaptığını düşündü, sonra onu deneyden çıkardı. Bu olay yıllarca deneyin en güçlü kanıtı sayıldı.

4. gün. Gece yarısı sayımlar, şınav cezaları, tuvalet yasağı başlamıştı. 819 numaralı mahkûm ağlayıp doktor istedi; gardiyanlar ötekilere hep bir ağızdan onun kötü bir şey yaptığını söyletti. O da çıkarıldı. Yerine gelen 416 numara açlık grevine başladı ve dolaba kapatıldı. Öteki mahkûmlara, battaniyelerinden vazgeçerlerse onun çıkacağı söylendi; çoğu battaniyesini seçti.

5. gün. Aileler ziyarete geldi; her mahkûmla en çok 10 dakika, gardiyan gözetiminde görüşebildiler. Kimse deneyi durdurmadı. O akşam genç psikolog Christina Maslach bodruma geldi. Mahkûmların başlarına çuval geçirilmiş, bacakları birbirine zincirli hâlde tuvalete götürüldüğünü gördü ve Zimbardo’ya bunun bir deney olmaktan çıktığını söyledi. Maslach bir yıl sonra Zimbardo’yla evlendi.

6. gün. Zimbardo ertesi sabah deneyi bitirdi. Planlanan süre iki haftaydı.

Deneyden hangi sonuç çıkarıldı?

Zimbardo’ya göre gardiyanları kötü yapan kişilikleri değil, içinde bulundukları ortamdı. Bu yorum ders kitaplarına, filmlere ve mahkemelere girdi. 2004’te Irak’taki Ebu Garib cezaevindeki işkence ortaya çıktığında Zimbardo, gardiyanlardan birinin savunmasında bilirkişi olarak tanıklık etti.

İlk itirazlar

Kuşkular baştan vardı. 1973’te psikolog Erich Fromm, gardiyanların yalnızca üçte birinin zalimce davrandığını, yani ortamın herkesi değiştirmediğini yazdı. 1975’te iki araştırmacı başka bir açıklama önerdi: katılımcılar gardiyanın ve mahkûmun nasıl davrandığını filmlerden biliyordu ve büyük olasılıkla o rolü oynuyordu.

2018’de kayıtlardan ne çıktı?

Fransız araştırmacı Thibault Le Texier, Stanford arşivindeki belgeleri ve ses kayıtlarını inceledi. Bir kayıtta David Jaffe, fazla pasif kalan bir gardiyanı uyarıyor; deneyin başarılı olması için gardiyanların sert olması gerektiğini, ondan da böyle davranmasını istediklerini söylüyor.

Le Texier’ye göre gardiyanlar kendiliğinden zalimleşmedi. Kuralların önemli bir bölümü önceden yazılmıştı ve bir kısmı gerçek bir cezaevinde yatmış bir danışmanın anlattıklarından alınmıştı. Ötekilerin “John Wayne” lakabını taktığı gardiyan da yıllar sonra davranışlarını bilerek oynadığını, araştırmacıların istediği sonucu vermeye çalıştığını anlattı.

Douglas Korpi ise 2017’de bir gazeteciye çöküşünün sahte olduğunu söyledi. Deney sırasında lisansüstü sınavına çalışabileceğini düşünmüş, ders kitapları verilmeyince çıkabilmek için kriz geçiriyormuş gibi yapmıştı. Zimbardo bu açıklamanın doğru olmadığını savundu.

Deney yinelenince ne oldu?

2002’de iki İngiliz psikolog BBC ile benzer bir çalışma yaptı. Bu kez gardiyanlara nasıl davranacakları söylenmedi. Sonuç başkaydı: gardiyanlar otorite kurmakta zorlandı, mahkûmlar örgütlendi ve düzen çöktü. Araştırmacılara göre zalimliği doğuran, ortamın kendisinden çok liderliğin verdiği yöndü.

Sonrası

Zimbardo deneyin etik açıdan sorunlu olduğunu kabul etti, ama bulgularının doğru olduğunu sonuna kadar savundu. Ekim 2024’te 91 yaşında öldü.

Deneyin en somut mirası bilim dünyasında kaldı: bugün insanlarla yapılan araştırmalar, katılımcıları korumak için çok daha sıkı etik kurullardan geçmek zorunda.

Geriye şu soru kalıyor: deney ortamın insanı değiştirdiğini mi, yoksa bir otoritenin ne beklediğini sezen insanların ona göre davrandığını mı gösteriyor?

Kayda göre hüküm

• Gardiyanlar hiçbir yönlendirme olmadan, kendiliğinden zalimleşti.Kısmen doğru

  Oryantasyonda gardiyanlara korku ve güçsüzlük duygusu yaratabilecekleri söylendi. Bir ses kaydında cezaevi müdürü rolündeki David Jaffe, pasif kalan bir gardiyandan sert davranmasını istiyor. Zimbardo yine de bulgularını savundu.

• Deney, kötü ortamın herkesi kötüleştirdiğini kanıtladı.Kısmen doğru

  Erich Fromm 1973'te gardiyanların yalnızca üçte birinin zalimce davrandığını yazdı. 2002'deki BBC çalışmasında, yönlendirilmeyen gardiyanlar otorite kurmakta zorlandı ve sistem çöktü.

• 8612 numaralı mahkûm gerçek bir sinir krizi geçirdi.Kanıt yok

  Douglas Korpi 2017'de, deneyden çıkabilmek için kriz geçiriyormuş gibi yaptığını söyledi. Zimbardo bu açıklamanın doğru olmadığını savundu.

• Deney planlandığı gibi iki hafta sürdü.Yanlış

  İki hafta planlanmıştı; Christina Maslach'ın itirazının ertesi sabahı, 6. gün bitirildi.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Stanford prison experiment
2. Haney, Banks ve Zimbardo: Interpersonal Dynamics in a Simulated Prison (1973)
3. Philip Zimbardo, The Lucifer Effect (2007) ve deneyin resmî arşivi
4. Erich Fromm, The Anatomy of Human Destructiveness (1973)
5. Banuazizi ve Movahedi, American Psychologist (1975)
6. Thibault Le Texier, Histoire d'un mensonge (2018); American Psychologist 74(7), 2019
7. Ben Blum: The Lifespan of a Lie, Medium (Haziran 2018)
8. Reicher ve Haslam, British Journal of Social Psychology (2006): BBC Prison Study