Çernobil'in Dalgıçları Gerçekten Öldü mü?

Üç adam radyoaktif suya girdi, vanaları açtı, Avrupa’yı kurtardı ve haftalar içinde öldü. Bu cümle 30 yıl boyunca gazetelerde, kitaplarda ve dizilerde yinelendi. Kayıtlar başka bir şey söylüyor: 2018’de o üç kişiden ikisi nişanını kendi eliyle aldı, üçüncüsü kazadan 19 yıl sonra yatağında öldü.

26 Nisan 1986’da ne oldu?

Gece 01:23’te Ukrayna’daki Çernobil Nükleer Santrali’nin 4 numaralı reaktörü bir güvenlik testi sırasında patladı. Çatı uçtu, reaktörün çekirdeği açığa çıktı ve içindeki grafit yanmaya başladı. Pripyat’tan gelen itfaiyeciler saatlerce su sıktı; o gece ve sonraki günlerde binlerce ton su reaktör binasına aktı.

Ertesi gün Moskova’dan bir hükümet komisyonu geldi. Pripyat’ın 50 bin kişilik nüfusu patlamadan 36 saat sonra, üç saat içinde boşaltıldı. Komisyonun bilim tarafını fizikçi Valeri Legasov yönetiyordu. Helikopterler açık reaktörün üstüne yaklaşık 5 bin ton kum, kil, bor ve kurşun bıraktı. Bu yük hasarlı yapının üstüne bindi ve alt katlara çökme korkusunu büyüttü.

Havuzlar neden tehlike sayıldı?

Reaktörün içinde yakıt, çelik ve kum karışımı 1.200 derecenin üstünde eriyip lav gibi alt katlara akıyordu. Reaktörün altında üst üste üç kat vardı: en üstte, boru patlaması durumunda buharın gideceği tünel; altındaki iki katta, buharın içinden geçip yoğunlaşacağı büyük su havuzları. İtfaiyenin suyu sızdığı için havuzlar ağzına kadar dolmuştu.

Komisyon, eriyik suya ulaşırsa büyük bir buhar patlaması olmasından ve öteki üç reaktörün de dağılmasından korkuyordu. Nükleer fizikçi Vasili Nesterenko o günlerde bir rakam verdi: 3 ila 5 megaton, Avrupa’nın büyük bölümü yaşanmaz hâle gelir. Havuzların boşaltılması emredildi. Kapakları açan vanalar ise reaktör binasına bitişik bir yeraltı koridorundaydı ve koridoru su basmıştı.

Aşağı inen üç kişi kimdi?

Vanaların yerini en iyi bilen, yıllardır o koridorlarda çalışan bakım mühendisi Aleksey Ananenko’ydu ve o gün vardiyadaydı. Vardiya şefi Boris Baranov onu yalnız göndermedi, kendisi de geldi. Üçüncü kişi, elinde dozimetreyle mühendis Valeri Bespalov’du.

Efsanede üçü ölüme gönüllü yazılır. Ananenko’nun anlatımı daha sade: görevdeydiler ve iş onlara düştü.

Koridorda gerçekte ne yaşandı?

Su geçirmez giysiler, bir el feneri ve dozimetrelerle merdivenlerden indiler. Yaygın anlatıya göre fener söndü ve bel hizasındaki suda yüzerek ilerlediler.

Ananenko’ya göre girişte su diz boyuydu. Büyük boruyu izlediklerinde bilek boyuna indi. Vanalar beklediklerinden kolay açıldı ve suyun aktığını duydular. Gerisini itfaiye pompaları tamamladı. Üçü de yukarı çıktı.

Öldükleri söylentisi nasıl doğdu?

Haber dünyaya yayılırken hikâye değişti: üç adam akut radyasyon hastalığına yakalanmış, haftalar içinde ölmüş, kurşun tabutlara konmuştu. Bu anlatı 30 yıl boyunca tekrarlandı. 2019’da HBO’nun Çernobil dizisi dalışı yeniden anlattı; dizinin sonunda hayatta oldukları yazıyordu, ama bu satır çoğu izleyicinin aklında kalmadı.

Kazanın gerçek kaybı başkaydı. İlk aylarda 134 kişiye akut radyasyon hastalığı teşhisi kondu; 28’i öldü. Çoğu ilk gece çatıda ve reaktörün çevresinde çalışan itfaiyeciler ve santral çalışanlarıydı. İlk kurban, patlamada binanın içinde kalan ve bedeni bulunamayan operatör Valeri Hodemçuk’tu. Dalgıçlar bu listede yoktu.

Kayıtlar ne gösteriyor?

• Boris Baranov 2005’te, 64 yaşında kalp krizinden öldü.
• 26 Nisan 2018’de Ukrayna Cumhurbaşkanı Poroşenko, Ananenko ile Bespalov’a Cesaret Nişanı’nı taktı; Baranov’un nişanı ailesine verildi.
• Haziran 2019’da Cumhurbaşkanı Zelenskiy üçünü de Ukrayna Kahramanı ilan etti.

Ananenko aynı yıl AFP’ye, kahraman olmadığını, o koridorları bildiği için seçildiğini ve yalnızca işini yaptığını söyledi.

Efsaneyi 2016’da İngiliz yazar Andrew Leatherbarrow çatlattı. Çernobil kitabını hazırlarken üç adamın akıbetini aradı, ölüm kaydı bulamadı; Ananenko’yu bulup onunla konuştu.

Su gerçekten Avrupa’yı kurtardı mı?

Kayıt burada da efsaneden ayrılıyor. Sonraki incelemelere göre eriyik, havuzlar boşaltılmadan önce suya damlamaya başlamıştı. Suya düşen parçalar patlamadı; soğuyup süngertaşına benzeyen, suda yüzen açık kahverengi bir kütleye dönüştü. Fizikçiler 3–5 megaton iddiasını desteklemiyor; reaktörde böyle bir patlamayı besleyecek enerji yoktu.

Aralık 1986’da lahdin altındaki bir koridorda donmuş bir kütle bulundu. Sonradan Fil Ayağı adı verilen bu yığın o kadar radyoaktifti ki yanında birkaç dakika kalmanın ölümcül olduğu hesaplandı. Eriyik oraya kadar inmiş ve orada durmuştu.

Mayıs 1986’da bunu kimse bilmiyordu. Komisyonun elinde bir korku ve bir emir vardı. Tehlikenin sonradan abartılı çıkması, o gün göze alınan riski küçültmez. Kahramanlık gerçek, ölüm haberi uydurma.

Öteki tasfiyeciler

Aynı haftalarda metro inşaatçıları ve kömür madencileri reaktörün altına bir tünel kazdı; eriyik toprağa inmesin diye oraya soğutma sistemi kurulacaktı, sonra gerek kalmadı. Çatıdaki grafit parçalarını, robotlar radyasyondan bozulunca insanlar kürekle attı; her biri birkaç dakika çalıştı.

Tasfiye çalışmalarında toplam 600 bine yakın kişi görev aldı. Kasım 1986’da reaktörün üstüne beton bir lahit örüldü. 2016’da dünyanın en büyük hareketli yapısı olan yeni çelik kemer raylar üzerinde kaydırılıp eski lahdin üstüne oturtuldu. Pripyat bugün boş.

Bugün

Ananenko Kiev’de yaşıyor. 2022’de Rus işgali başlayınca eşiyle kenti terk etmek zorunda kaldı. 15 Kasım 2025’te bir Shahed saldırısı oturduğu apartmanı vurdu; yaralandığına dair bir kayıt yok. Aynı binada, kazanın ilk kurbanı Valeri Hodemçuk’un dul eşi hayatını kaybetti.

Efsanenin kayıttan güçlü çıkmasının birkaç olası nedeni var: ölen kahraman hikâyesi daha kolay anlatılıyor, 30 yıl boyunca kimse Ananenko’ya ulaşıp sormadı ve diz boyu suyla kolay açılan bir vana, bir dizi sahnesi için fazla sade.

Kayda göre hüküm

• Üç dalgıç haftalar içinde radyasyon hastalığından öldü.Yanlış

  Boris Baranov 2005'te 64 yaşında kalp krizinden öldü. Aleksey Ananenko ve Valeri Bespalov 2018'de Cesaret Nişanı'nı kendi elleriyle aldı; 2019'da üçü de Ukrayna Kahramanı ilan edildi.

• Zifiri karanlıkta, bel hizasındaki radyoaktif suda yüzerek ilerlediler.Yanlış

  Ananenko'nun anlatımına göre girişte su diz boyuydu, büyük boruyu izleyince bilek boyuna indi. Fener sönmedi, vanalar beklenenden kolay açıldı.

• Havuzlar boşaltılmasaydı 3–5 megatonluk bir patlama Avrupa'yı yaşanmaz kılacaktı.Kanıt yok

  Rakam fizikçi Vasili Nesterenko'ya ait; fizikçiler desteklemiyor ve hakemli bir analizi yok. Sonraki incelemelere göre eriyik, havuzlar boşaltılmadan önce suya damlamış ve patlamamıştı.

• Üçü ölüme gönüllü yazılan bir intihar timiydi.Kısmen doğru

  Göze alınan risk gerçekti, ama Ananenko'ya göre vardiyadaydılar ve iş onlara düştü; kendisi koridorları iyi bildiği için seçildiğini söylüyor.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Chernobyl disaster (havuzlar ve vanalar bölümü)
2. Wikipedia (İngilizce): Oleksiy Ananenko
3. Interfax-Ukraine: 26 Nisan 2018 Cesaret Nişanı; 27 Haziran 2019 Ukrayna Kahramanı (468/2019 sayılı kararname)
4. Andrew Leatherbarrow, Chernobyl 01:23:40 (2016); History.co.uk: The real story of the Chernobyl divers
5. Meduza: The real Chernobyl (28 Mayıs 2019)
6. AFP (2019): “I'm no hero” says Chernobyl diver; Exutopia röportajı
7. Nesterenko'nun 3–5 megaton iddiası: PBS “History in a Nutshell” ve fizikçi değerlendirmeleri