Piri Reis Haritası Antarktika'yı Gösteriyor mu?

İnternette yıllardır aynı iddia dolaşıyor: 500 yıllık bir Osmanlı haritası Antarktika’yı, hem de buzların altındaki kıyısıyla, kıta keşfedilmeden 300 yıl önce gösteriyor. Kimine göre haritayı kayıp bir uygarlık, kimine göre uzaydan bakan biri çizdi.

Harita gerçek; bugün İstanbul’da, Topkapı Sarayı’nda korunuyor. Çizen de belli: Piri Reis. Bu yazı önce kayda, sonra hükme bakıyor.

Harita nasıl bulundu?

1929’un sonlarında Topkapı Sarayı müzeye dönüştürülüyordu. Müzeler müdürü Halil Edhem Bey, saray kütüphanesini incelemesi için Alman bir ilahiyat profesörünü davet etti. Profesör gözden kaçmış haritaların aranmasını istedi. Halil Edhem bir köşede, ceylan derisine çizilmiş renkli bir harita buldu.

Notlar okununca iki şey anlaşıldı: haritayı Piri Reis çizmişti ve kaynaklarından biri Kristof Kolomb’un kendi haritasıydı. Kolomb’un Amerika haritası bugün kayıp; tek kopyası yok. Haber dünyaya yayıldı. Atatürk de haritayla ilgilendi; tıpkıbasımları yapıldı.

Piri Reis kimdi?

Asıl adı Muhiddin Piri’ydi. 1465 ile 1470 arasında, büyük olasılıkla Gelibolu’da doğdu. Çocukken amcası Kemal Reis’in gemisine bindi. Yıllarca Akdeniz’de korsan olarak dolaştılar; Granada düştükten sonra İspanya’dan kaçan Müslümanları ve Yahudileri Kuzey Afrika’ya taşıdılar. II. Bayezid ikisini de donanmaya aldı.

1501’de Valensiya yakınlarında Kemal Reis’in gemileri bir İspanyol gemisini ele geçirdi. Esirlerden biri Kolomb’la birlikte Amerika’ya gittiğini söyledi. Gemide papağan tüyleri ve metali kesebilen kara taşlar da vardı. Esirin elinde büyük olasılıkla Kolomb’un seferlerinden kalma bir harita bulunuyordu.

Kemal Reis 1511’de bir fırtınada Sisam açıklarında gemisiyle battı. Piri Reis Gelibolu’ya döndü ve iki yıl sonra haritayı bitirdi. Altına tarihi kendi eliyle yazdı: Hicri 919 yılının Muharrem ayı, yani 1513 baharı. 1517’de, Mısır alındıktan sonra haritayı Yavuz Sultan Selim’e sundu. Harita sonraki 400 yıl boyunca ortada görünmedi.

Piri Reis haritayı nasıl çizdi?

Haritanın en değerli yanı, nasıl çizildiğini Piri Reis’in kendisinin yazmış olması. Bir notta kaynaklarını sayıyor:

• 20 kadar eski harita,
• Batlamyus’un Coğrafya’sına dayanan 8 harita,
• Bir Arap Hindistan haritası,
• 4 yeni Portekiz haritası,
• Kolomb’un çizdiği batı haritası.

Piri Reis Atlantik’i hiç geçmedi. Görmediği kıyıları, eldeki en yeni haritaları birleştirerek çizdi.

Bugün elimizde haritanın yalnızca üçte biri, yaklaşık 90’a 60 santimetrelik bir parça var. Doğusu kopmuş. Kalan parçada Atlantik, Avrupa ve Afrika kıyıları ile Güney Amerika görülüyor. Bu bir portolan haritası: enlem ve boylam çizgileri yok, pusula gülleri ve onlardan çıkan yön çizgileri var.

Kolomb’un yanlışı haritada nasıl duruyor?

Sol üst köşede Karayip adaları bugünkü haritalara benzemiyor. Hispanyola çok büyük ve dikey; Küba bir ada değil, anakaranın parçası gibi. Bunlar Kolomb’un yanlışları. Kolomb ölene dek Asya’ya vardığına inandı; Hispanyola’yı Marco Polo’nun anlattığı Japonya sandı. 1494’te Küba kıyısında tayfalarına, Küba’nın ada değil Asya kıyısı olduğuna dair yemin ettirdi.

Haritanın batı kenarında Orta Çağ kitaplarından tanıdık yaratıklar da var: yüzü göğsünde bir adam, köpek başlı bir adam, tek boynuzlu bir hayvan. O kitaplarda bunlar tehlikeli diye anlatılır. Piri Reis yanlarına “zararsız” olduklarını yazmış.

Antarktika iddiası nereden çıktı?

İddia, harita bulunduktan 27 yıl sonra doğdu. 1956’da ABD’de bir radyo programında emekli mühendis Arlington Mallery, haritanın en altındaki kıyının Güney Amerika değil, buzla kaplanmadan önceki Antarktika olduğunu öne sürdü.

10 yıl sonra tarih öğretmeni Charles Hapgood bu fikri “Eski Deniz Krallarının Haritaları” adlı kitabına taşıdı. Ona göre binlerce yıl önce bilinmeyen bir uygarlık dünyayı haritalamış, Piri Reis de o haritaların kopyalarını kullanmıştı. Hapgood, ABD Hava Kuvvetleri’ne bağlı bir haritacılık biriminin şefinden geldiğini söylediği mektupları yayımladı; mektuplara göre birim haritayı mesai dışında incelemiş ve alt bölümün buzlanmadan önce çizilmiş olması gerektiği sonucuna varmıştı.

İki yıl sonra Erich von Däniken “Tanrıların Arabaları”nda daha ileri gitti: harita Kahire’nin üstünde uçan bir uzay aracından bakılarak çizilmişti. Kitap milyonlarca sattı.

Haritanın kendi notları ne diyor?

İlk tanık haritanın kendisi. Piri Reis güney kıyısının yanına, bu bilgiyi Portekiz haritalarından aldığını yazmış. Orada ekin izi olmadığını, her yerin ıssız olduğunu ve büyük yılanlar bulunduğunun söylendiğini anlatıyor. Bir başka notta beyaz tüylü canlılardan ve altı boynuzlu sığırlardan söz ediyor. Antarktika’da yılan da sığır da yok.

Hapgood bunun farkındaydı. Haritanın yazılarını ve bazı yerleşimlerini görmezden geldiğini kendisi kabul ediyor.

Kıyı neden doğuya kıvrılıyor?

Haritada güneyde kesin tanınan son yer, bugün Brezilya’da bulunan Cananéia. Portekizlilerin o yıllarda ulaştığı en güney nokta da orasıydı. Kıyı bu noktadan sonra sertçe doğuya dönüyor.

Haritacılık tarihçilerine göre nedeni yalın: parşömen orada bitiyor ve dönemin haritacıları kıyıyı eldeki yüzeye sığdırmak için çevirebiliyordu. Ayrıca o yıllarda güneyde büyük, bilinmeyen bir kıta çizmek yaygındı; antik coğrafyacıların varsaydığı bu kıtaya “Bilinmeyen Güney Toprağı” deniyordu.

Bilim ne diyor?

Hapgood 1949’da yapılan bir İsveç–Norveç–İngiliz ölçümüne dayanıyordu. O ölçüm haritadaki alanın yüzde 1’ini bile kapsamıyor. Ayrıca buz eriyince altındaki kara yükselir; buz altındaki kıyı ile buzsuz bir kıyı aynı değildir.

En büyük sorun tarih. Hapgood Antarktika’nın birkaç bin yıl önce kısmen buzsuz olduğunu sanıyordu. Buz karotları başka bir şey gösteriyor: kıta en son 10 milyon yıldan önce buzsuzdu. O kıyıyı çizecek insan henüz yoktu.

Däniken’in kitabında basılan harita da ekvatorun yalnızca 5 derece güneyine iniyor; Antarktika’ya ulaşmıyor.

Piri Reis’in sonu

Piri Reis, Kanuni Sultan Süleyman’a Akdeniz’in kıyılarını, limanlarını ve sığlıklarını tek tek gösteren Kitab-ı Bahriye’yi sundu. 75 yaşını geçmişken Hint Okyanusu donanmasının başına getirildi. 1548’de Aden’i aldı. 1552’de 25 kadırgayla Hürmüz’ü kuşattı, ama barutu bitti ve Basra’dan beklediği yardım gelmedi; kuşatmayı kaldırıp Mısır’a döndü.

İstanbul’a rüşvet aldığı haberi ulaştı. Dönemin tarihçisi Peçevi, suçlamanın akla yatmadığını, ama padişahın inandığını yazar. Piri Reis 1553’ün sonunda Kahire’de idam edildi; 80 yaşın üstündeydi. Suçlama hiçbir zaman ciddi biçimde araştırılmadı. Güvenilir bir portresi bile kalmadı.

Hüküm

Piri Reis haritası Antarktika’yı göstermiyor. Haritanın kendi yazıları da, bilim de, tarih de iddiayı desteklemiyor.

Bu haritayı küçültmez. Amerika’yı gösteren, günümüze ulaşmış en eski haritalardan biri ve Kolomb’un kayıp haritasından kalan bilinen tek iz. Onu, Atlantik’i hiç geçmemiş bir Osmanlı denizcisi Gelibolu’da masa başında, eldeki bütün bilgiyi birleştirerek çizdi.

Kayda göre hüküm

• Harita Antarktika'yı, buzların altındaki kıyısıyla gösteriyor.Yanlış

  Piri Reis'in o kıyıya düştüğü notlar ıssız bir ülkeden, büyük yılanlardan ve altı boynuzlu sığırlardan söz ediyor. Daha fazla veriyle yapılan çalışmalar, haritadaki kıyı ile Antarktika'nın buz altındaki kıyısı arasında anlamlı bir benzerlik bulamadı.

• Antarktika birkaç bin yıl önce buzsuzdu; eski bir uygarlık onu haritaladı.Yanlış

  Buz karotlarına göre Antarktika en son 10 milyon yıldan önce buzsuzdu. Hapgood'un dayandığı 1949 ölçümü de haritadaki alanın yüzde 1'ini bile kapsamıyor.

• Harita uzaydan bakılarak çizilmiş kadar kusursuz.Yanlış

  Haritada hatalar ve eksikler var. Araştırmacı Gregory McIntosh'a göre 16. yüzyılın en doğru haritası değil; Piri Reis'in 15 yıl sonraki ikinci haritası Yeni Dünya'yı çok daha doğru gösteriyor.

• Harita, Kolomb'un kayıp haritasından izler taşıyor.Doğru

  Piri Reis haritadaki notta kaynaklarını sayarken Kolomb'un çizdiği batı haritasını da anıyor. Küba'nın anakara gibi, Hispanyola'nın dikey çizilmesi Kolomb'un yanlışlarıyla örtüşüyor.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Piri Reis map ve maddenin atıfları (McIntosh, The Piri Reis Map of 1513; Soucek; Pinto; Heinrich)
2. Wikipedia (İngilizce): Piri Reis
3. Wikipedia (İngilizce): Charles Hapgood
4. Wikipedia (İngilizce): Erich von Däniken
5. Paul Lunde: Piri Reis and the Columbus Map, Saudi Aramco World 43/3 (1992): haritadaki notların çevirileri
6. Wikipedia (Türkçe): Pîrî Reis