Hürrem Sultan Gerçekten Büyü mü Yaptı?

Dizilerdeki Hürrem kıskanç, hırslı ve tehlikeli bir kadındır. Padişahı büyüyle bağladığı, rakiplerini tek tek saf dışı bıraktığı, bir şehzadenin ölümünün arkasında olduğu anlatılır. Kimine göre Rus prensesiydi, kimine göre cadı.

Hürrem’in yazdırdığı mektuplar ise bugün duruyor. Elçi raporları, vakıf kayıtları ve maaş defterleri de öyle. Bu yazı dizideki Hürrem’i kayıttaki Hürrem’le karşılaştırıyor.

Dizideki Hürrem nereden geliyor?

Çoğumuzun aklındaki Hürrem, 2011 ile 2014 arasında yayımlanan Muhteşem Yüzyıl dizisinden geliyor. Dizi 50’den fazla ülkede 200 milyondan fazla izleyiciye ulaştı; RTÜK’e göre hakkında 70 binden fazla şikâyet geldi. Ama dizi bir kurgu: kayıtlarda olmayan konuşmaları, kavgaları ve entrikaları senaristler yazdı.

Hürrem’in gerçek adı neydi, Rus muydu?

Doğduğu yerdeki adını bilmiyoruz. 16. yüzyıla ait hiçbir kaynak bu adı kaydetmiyor. Bugün sık duyulan Aleksandra ve Anastasya adları çok sonra, romanlardan ve halk hikâyelerinden çıktı. Babasının bir Ortodoks papaz olduğu ve Rohatin kasabasından geldiği bilgisi de ilk kez ölümünden 60 yıldan fazla sonra yazılan bir şiirde geçiyor.

Kaynakların çoğuna göre bugünkü Ukrayna’nın batısındaki Rutenya bölgesindendi. Venedik elçileri onun için “Rus milletinden” diye yazıyor, ama o dönemde bu söz Rutenleri de kapsıyordu. Avrupalıların taktığı Roksolana adı da “Rutenyalı kadın” demek. Tartışma bugün de sürüyor: 2019’da Süleymaniye’deki türbesinin yanındaki tanıtım panosundan “Rus kökenli” ifadesi, Ukrayna Büyükelçiliği’nin isteğiyle kaldırıldı.

Saraya nasıl geldi?

Hikâyesi bir baskınla başlıyor. 1512 ile 1520 arasında, Kırım Tatarlarının Doğu Avrupa’ya yaptığı köle akınlarından birinde yakalandı. Büyük olasılıkla önce Kırım’daki Kefe’ye, Osmanlı’nın en büyük köle pazarlarından birine, oradan İstanbul’a götürüldü. Mekke’den gelen bir elçinin anlattığına göre bir süre II. Bayezid’in torunu Hançerli Fatma Sultan’ın hizmetinde çalıştı; Fatma Sultan onu tahta çıkan Süleyman’a hediye etti.

Hürrem adı da sarayda verildi. Farsçada güler yüzlü, neşeli demek. Bu adı Süleyman’ın verdiği söylenir.

Hangi kuralları yıktı?

Süleyman 1520’de tahta çıktı; bir yıl sonra Hürrem’den ilk çocuğu doğdu. 1524’te bir Venedik elçisi, padişahın tek bir kadına bağlı kaldığını yazdı. 1526’da bir başka elçi, bir sancak beyinin hediye ettiği iki cariyenin, Hürrem çok üzüldüğü için saraydan gönderildiğini aktardı.

Osmanlı sarayının eski bir kuralına göre her cariye padişaha yalnızca bir erkek çocuk doğurabilirdi; amaç annelerden birinin fazla güçlenmesini önlemekti. Hürrem’in Süleyman’dan en az altı çocuğu oldu: beş oğul, bir kız. Süleyman’ın tahta çıktıktan sonra doğan bütün çocukları ondandı.

Ardından daha büyük bir kural yıkıldı. Süleyman Hürrem’i azat edip onunla resmen evlendi. Nikâhın tarihi kesin bilinmiyor; tarihçi Leslie Peirce 1534 baharını öneriyor. Hürrem, haseki sultan unvanını alan ilk kadın oldu.

Maaş defterleri farkı gösteriyor: 1513’te veliaht annesi Hafsa Sultan günde 150 akçe alıyordu. Hürrem’in maaşı günde 2.000 akçeydi.

Bir kural daha: Fatih’in düzenine göre devlet işlerinin yürütüldüğü Topkapı Sarayı’nda kadınlar oturmazdı. Hürrem Topkapı’ya taşındı.

Büyü söylentisi nasıl doğdu?

Tam bu noktada. Bir padişahın tek bir kadına bağlanması, üstelik eski bir köleyle törenle evlenmesi İstanbul’da görülmüş şey değildi. Halk arasında Hürrem’in iksirlerle ve büyüyle padişahın aklını çeldiği konuşuldu.

Söylentinin dayandığı tek şey, olayın alışılmadık olması. Hürrem’in büyü yaptığını gösteren bir belge yok.

Mektuplar ne anlatıyor?

Süleyman hayatının yaklaşık 10 yılını seferde geçirdi. Hürrem ona sürekli mektup yazdı; bunlardan 7’si günümüze ulaştı. İlk mektuplar saray kâtiplerinin süslü yazısıyla, sonrakiler Hürrem’in kendi sade Türkçesiyle yazılmış.

Bir mektubunda İstanbul’daki vebayı anlatıyor; hastalığın eskisi kadar kötü olmadığını, yapraklar dökülünce geçeceğini yazıyor. Bir başkasında, haber gelmezse şehirde dedikodu çıktığını söyleyip sık mektup istiyor. Padişaha devlet adamlarının selamlarını, şehirdeki huzursuzlukları ve isyan söylentilerini de bildiriyor.

Süleyman’ın ona yazdığı mektuplar kayıp, ama Muhibbi mahlasıyla yazdığı şiirler duruyor. En bilinen şiirinde Hürrem’e “İstanbul’um, Karaman’ım, diyar-ı Rum’um” diye sesleniyor.

Hürrem’in Lehistan Kralı II. Sigismund’a yazdığı iki mektup da günümüze ulaştı. Birinde kralı tahta çıkışı için kutluyor, ötekinde gömlekler, kuşaklar ve mendiller gönderiyor.

İbrahim Paşa ve Şehzade Mustafa

Sadrazam Pargalı İbrahim Paşa 1536’da padişahın emriyle öldürüldü. Dizi bunun arkasında Hürrem’i gösterir. Kayıtlar başka nedenler de sayıyor: İbrahim İran seferi sırasında içinde “sultan” sözü geçen bir unvan almıştı ve ordudaki rakibi İskender Çelebi’yle sürekli çatışıyordu. Hürrem’in etkisi olduğu düşünülüyor, ama bunu gösteren birinci elden belge yok.

Mahidevran’ın oğlu Şehzade Mustafa tahtın en güçlü adayıydı ve askerler onu çok seviyordu. 1553’te, İran seferine giden ordu Konya Ereğlisi yakınında konaklarken babasının çadırına çağrıldı ve orada öldürüldü. Suçlama, babasını tahttan indirmek için isyan hazırlamaktı. Söylentiye göre Hürrem’in damadı Rüstem Paşa, Mustafa’nın mührüyle sahte bir mektup hazırlatıp İran şahına göndermişti.

Hürrem’in rolü kanıtlanmış mı?

Hayır. İbrahim’in, Mustafa’nın ve Kara Ahmed Paşa’nın ölümlerinde Hürrem’in rolünü anlatan hikâyelerin hiçbiri birinci elden bir kaynağa dayanmıyor. Harem kat kat duvarla çevriliydi; ne Osmanlı tarihçileri ne Avrupalı elçiler içeri girebiliyordu. Yazdıklarını hizmetkârlardan ve şehirde dolaşan dedikodulardan duymuşlardı. Mustafa’nın suçlu olup olmadığı bile kanıtlanabilmiş değil.

Kesin olarak kayıtlı olanlar

İstanbul’da bir kadının yaptırdığı ilk büyük külliye Hürrem’in. Haseki Külliyesi, Mimar Sinan’ın baş mimar olarak İstanbul’daki ilk işi; içinde cami, medrese, aşevi ve kadınlar için bir hastane var. Ayasofya’nın karşısındaki büyük hamam da onun adını taşıyor. 1552’de Kudüs’te kurduğu aşevinin günde iki öğün en az 500 kişiyi doyurduğu yazılıyor.

Hürrem Nisan 1558’de, nedeni bilinmeyen bir hastalıktan öldü. Süleymaniye’de İznik çinileriyle süslü bir türbeye gömüldü. Süleyman 8 yıl sonra yanındaki türbeye defnedildi.

Neye benzediği de kesin değil. En çok portresi yapılan Osmanlı kadını, ama bu portreleri yapan ressamların hiçbiri haremi görmedi; Tiziano onu İstanbul’a hiç gelmeden resmetti. Tanıklar güzel ve hep gülümseyen bir kadından söz ediyor; kimi kızıl saçlı diyor, kimi sarışın.

Hüküm

Hürrem bir Rus prensesi değildi; bir baskında kaçırılıp köle pazarından saraya gelen bir kızdı. Büyü yaptığını gösteren belge yok. İbrahim’in ve Mustafa’nın ölümündeki rolü söylentiden öteye geçmiyor.

Kayıtlı olan: eski kuralları yıkan bir nikâh, veliaht annesinin 13 katı bir maaş, 7 mektup, bir krala yazılmış 2 mektup ve bugün de ayakta duran külliyeler. Ondan sonraki bütün Osmanlı padişahları, oğlu II. Selim üzerinden onun soyundan geldi.

Kayda göre hüküm

• Hürrem Sultan padişahı büyüyle kendine bağladı.Kanıt yok

  Büyü yaptığını gösteren hiçbir belge yok. Söylenti, padişahın tek bir kadına bağlı kalmasının ve eski bir köleyle evlenmesinin alışılmadık bulunmasına dayanıyor.

• Hürrem bir Rus prensesiydi; asıl adı Aleksandra ya da Anastasya'ydı.Yanlış

  Kırım Tatarlarının bir köle akınında yakalanmıştı. 16. yüzyıl kaynaklarının hiçbiri doğum adını kaydetmiyor; bu adlar sonraki romanlardan ve halk hikâyelerinden geliyor. Kaynakların çoğuna göre bugünkü Ukrayna'nın batısındaki Rutenya'dandı.

• Pargalı İbrahim Paşa'yı Hürrem öldürttü.Kanıt yok

  İbrahim 1536'da padişahın emriyle öldürüldü. Kayıtlar başka nedenler de sayıyor: aldığı “sultan” unvanı ve İskender Çelebi'yle çatışması. Hürrem'in etkisini gösteren birinci elden belge yok.

• Şehzade Mustafa'nın ölümünün arkasında Hürrem vardı.Kanıt yok

  Mustafa 1553'te isyan hazırlığı suçlamasıyla öldürüldü. Sahte mektup hikâyesi söylenti düzeyinde; anlatıların hiçbiri birinci elden bir kaynağa dayanmıyor.

• Hürrem, padişahla resmen evlenen ilk eski köleydi.Doğru

  Süleyman onu azat edip nikâhladı; daha önce hiçbir eski köle padişahın nikâhlı eşi olmamıştı. Haseki sultan unvanını alan ilk kadın da odur.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Hürrem Sultan
2. Wikipedia (Türkçe): Hürrem Sultan
3. Wikipedia (Türkçe): Şehzade Mustafa
4. Wikipedia (İngilizce): Suleiman the Magnificent; Pargalı Ibrahim Pasha; Haseki Sultan; Haseki Sultan Complex; Haseki Sultan Imaret; Mahidevran; Magnificent Century
5. Leslie P. Peirce, The Imperial Harem (1993) ve Empress of the East (2017), Wikipedia üzerinden aktarılan görüşleriyle