Göbeklitepe Gerçekten Dünyanın İlk Tapınağı mı?

Şanlıurfa’nın biraz dışında, kel bir tepenin altında Mısır piramitlerinden yaklaşık 7 bin yıl önce dikilmiş taşlar duruyor. Onlar hakkında çok şey anlatılıyor: dünyanın ilk tapınağı olduğu, yapanların onu bilerek toprağa gömdüğü, bir taşın üstünde kuyruklu yıldız çarpmasının tarihinin yazılı olduğu, hatta onu kayıp bir uygarlığın ya da uzaylıların yaptığı. Bu yazıda bu iddiaları kazı kayıtlarıyla yan yana koyuyoruz.

Göbeklitepe nerede ve nasıl bulundu?

Göbeklitepe, Şanlıurfa’nın 15 kilometre kuzeydoğusunda, Örencik köyü yakınında, Harran Ovası’na bakan bir kireçtaşı sırtın üstünde. Tepe doğal değil: 15 metre yüksekliğinde, tabanı 300 metreye yaklaşan bir höyük, yani binlerce yıl boyunca üst üste birikmiş yapı ve toprak katmanları.

Tepe bir araştırma raporuna ilk kez 1963’te girdi. İstanbul Üniversitesi ile Chicago Üniversitesi’nin ortak yüzey araştırmasında, topraktan çıkan yassı taşların üst kısımları mezar taşı sanıldı. Kimse kazmadı; tarla sürülmeye devam etti.

1994 ekiminde Alman arkeolog Klaus Schmidt bölgeye geldi. Yakındaki Nevalı Çori’de benzer taşlar görmüştü. Tarlanın sahibi aileden Mahmut Yıldız onu tepeye götürdü. Schmidt, mezar taşı sanılanların dev dikilitaşların tepesi olabileceğini fark etti. Kazı ertesi yıl başladı.

Topraktan ne çıktı?

Çapı 10 ile 30 metre arasında değişen, daire biçiminde büyük yapılar. Duvarlarına T biçiminde kireçtaşı dikilitaşlar yerleştirilmiş; her dairenin ortasında karşılıklı duran iki büyük dikilitaş var. En büyük yapıda bu iki taşın boyu 5,5 metreyi buluyor.

Bugüne kadar dört büyük yapı açıldı. Yer altı taramaları en az 16 yapının daha toprağın altında olduğunu gösteriyor. Toplamda 200’e yakın dikilitaş var ve alanın ancak yüzde 10’u kazılmış durumda.

T biçimi aslında stilize bir insan bedeni. Birçok taşın yanlarında kabartma kollar ve eller, belinde bir kemer ve peştamal görülüyor. Taşların üstü hayvanlarla dolu: yılanlar, tilkiler, yaban domuzları, akbabalar, akrepler. İlginç olan, o dönemin insanlarının en çok avladığı hayvanların neredeyse hiç bulunmaması; taşlara korkulan hayvanlar işlenmiş.

Göbeklitepe kaç yıllık?

Radyokarbon ölçümlerine göre en eski yapılar MÖ 9500 dolayında kuruldu ve alan en az MÖ 8000’e kadar kullanıldı. Bu, bugünden yaklaşık 11.500 yıl önce demek. Sık duyulan “12 bin yıl” yuvarlanmış bir sayı, ama çok uzak değil.

Karşılaştırmak için: Mısır’daki Büyük Piramit MÖ 2600 dolaylarında yapıldı. Göbeklitepe ondan yaklaşık 7 bin, Stonehenge’in ilk evresinden yaklaşık 6.500 yıl eski.

O dönemde metal, tekerlek, hatta çanak çömlek yoktu. Taşların nasıl kesildiği ise biliniyor: dikilitaşlar yaklaşık 100 metre ötedeki kayalıkta, çakmaktaşı aletlerle ana kayadan oyularak çıkarıldı. Ocakta hâlâ yarım kalmış taşlar duruyor. En büyüğü 7 metreden uzun ve ağırlığı 50 ton kadar tahmin ediliyor.

“Dünyanın ilk tapınağı” mı?

Bu ifade Klaus Schmidt’e ait. Ona göre burası kimsenin yaşamadığı bir kült merkeziydi: çevredeki göçebe avcılar belli zamanlarda toplanıyor, yapı kuruyor, şölen verip dağılıyordu. “Önce tapınak, sonra şehir” sözü de onun.

Schmidt’in 2014’teki ölümünden sonra kazılar başka bir tablo çıkardı. 2019’da yayımlanan bulgular evleri, yoğun tahıl işlemeyi ve bir su sistemini ortaya koydu. Kayaya oyulmuş sarnıçlar en az 150 metreküp su tutuyor; 7 binden fazla öğütme taşı bulundu. Yani burada insanlar yaşıyordu.

Bu, büyük yapıların tören için kullanılmadığı anlamına gelmiyor. Bugünkü görüş, törenle gündelik hayatın burada iç içe olduğu yönünde. Yapıların tam olarak ne için yapıldığı hâlâ bilinmiyor.

Bilerek mi gömüldü?

Bu da uzun yıllar Schmidt’in görüşüydü. 2015–2019 kazılarından sonra ekip bu görüşten vazgeçti. Yapılar tepenin yamacında, en yüksek kısımlardan 10 metreyi aşkın aşağıda duruyor. Yamaçtan kayan toprak ve moloz onları defalarca doldurdu; kazılarda en az iki büyük heyelanın izi var. İnsanlar yapıları onardı, kaymaları durdurmak için istinat duvarları ördü ve sonunda terk etti.

Akbaba Taşı, kayıp uygarlık ve uzaylılar

43 numaralı dikilitaşın üstünde kanatlarını açmış bir akbaba var; bugün ona Akbaba Taşı deniyor. 2017’de Edinburgh Üniversitesi’nden iki araştırmacı, taştaki hayvanların takımyıldızları gösterdiğini ve taşın MÖ 10.950 dolaylarında Dünya’ya çarpan bir kuyruklu yıldızı anlattığını öne sürdü. Kazı ekibi Göbeklitepe’nin bir gözlemevi olduğu iddialarını büyük ölçüde reddediyor. Fikrin dayandığı çarpma hipotezi de bilim dünyasında büyük ölçüde çürütülmüş sayılıyor.

İngiliz yazar Graham Hancock, 10 Kasım 2022’de Netflix’te yayımlanan dizisinde buz çağında yaşamış ileri bir uygarlıktan söz etti ve Göbeklitepe’yi ana örneklerinden biri yaptı. Dizide görünen kazı başkanı Necmi Karul, röportajının bağlamından koparıldığını söyledi. Amerikan Arkeoloji Derneği de Netflix’ten diziyi belgesel değil, bilimkurgu olarak sınıflandırmasını istedi.

Uzaylı iddiasına dayanak olacak tek bir buluntu ise yok. Kabartmalar o dönem bölgede yaşayan hayvanları gösteriyor, aletler buradaki çakmaktaşından, taş ocağı alanın hemen yanında. Üstelik Göbeklitepe tek değil: 46 kilometre doğudaki Karahantepe’de 266’dan fazla dikilitaş görüldü. Bölgedeki benzer alanlara bugün Taş Tepeler deniyor ve sayıları 16’yı buluyor.

Tarım burada mı başladı?

Kısmen. Öğütme taşları burada çok tahıl işlendiğini gösteriyor, ama bu tahılın yabani mi ekilmiş mi olduğu bilinmiyor. Bir ipucu genetikten geliyor: DNA çalışmalarına göre siyez buğdayı ilk kez yaklaşık 10 bin yıl önce, Göbeklitepe’ye pek uzak olmayan Karacadağ çevresinde evcilleştirildi. Avcı toplayıcılıktan çiftçiliğe geçişin yaşandığı bölgelerden biri tam burası.

Bugün Göbeklitepe

Alan 2018’de UNESCO Dünya Mirası listesine girdi. Kazı bugün İstanbul Üniversitesi, Şanlıurfa Müzesi ve Alman Arkeoloji Enstitüsü’nün ortak çalışması; başında Necmi Karul var. Öncelik yeni alan açmak değil, açılmış olanı kayıt altına almak ve korumak.

Asıl şaşırtıcı olan, iddiaların hiçbiri değil, kaydın kendisi: bu taşları metali bile bilmeyen, avcılıktan çiftçiliğe geçmekte olan insanlar kendi elleriyle kesip dikti. Ve tepenin ancak onda biri açıldı.

Kayda göre hüküm

• Göbeklitepe piramitlerden binlerce yıl eski.Doğru

  Radyokarbon ölçümlerine göre en eski yapılar MÖ 9500 dolayında kuruldu. Büyük Piramit MÖ 2600 dolaylarına tarihleniyor; arada yaklaşık 7 bin yıl var.

• Yapımında en az 500 kişi çalıştı.Kısmen doğru

  Bu, Klaus Schmidt'in hesabı. Başka araştırmacılara göre bir dikilitaşı 7–14 kişi taşıyabilir; alandaki deneyler geç dönem yapılarının 12–24 kişiyle dört aydan kısa sürede yapılabileceğini gösteriyor.

• Göbeklitepe dünyanın ilk tapınağı.Kısmen doğru

  Bir yorum, kesinleşmiş bilgi değil. 2019'da yayımlanan bulgular evleri, sarnıçları ve 7 binden fazla öğütme taşını ortaya koydu. Bugünkü görüş, törenle gündelik hayatın iç içe olduğu yönünde.

• Yapanlar burayı bilerek toprağa gömdü.Yanlış

  Kazı ekibi 2015–2019 çalışmalarından sonra bu görüşten vazgeçti. Yapılar yamaçta; kazılarda en az iki büyük heyelanın izi ve kaymaları durdurmak için örülmüş istinat duvarları var.

• Akbaba Taşı bir kuyruklu yıldız çarpmasının tarihini gösteriyor.Kanıt yok

  2017'de iki araştırmacının öne sürdüğü bir yorum. Kazı ekibi gözlemevi iddialarını büyük ölçüde reddediyor; dayandığı çarpma hipotezi de bilim dünyasında büyük ölçüde çürütülmüş sayılıyor.

• Onu kayıp ileri bir uygarlık ya da uzaylılar yaptı.Kanıt yok

  Buna dayanak olacak tek bir buluntu yok. Taş ocağı, yarım kalmış dikilitaşlar ve binlerce çakmaktaşı alet alanın hemen yanında duruyor.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Göbekli Tepe ve maddenin atıfları (kazı raporları, 2019 bulguları)
2. Wikipedia (Türkçe): Göbeklitepe
3. Wikipedia (Almanca): Göbekli Tepe (taş ocağı, dolgu görüşünün bırakılması, Sweatman ve Tsikritsis 2017)
4. Wikipedia (İngilizce): Karahan Tepe
5. Wikipedia (İngilizce): Taş Tepeler
6. Wikipedia (İngilizce): Ancient Apocalypse (dizi ve arkeologların itirazları)
7. Wikipedia (İngilizce): Einkorn wheat (siyez buğdayının evcilleştirilmesi)