- Ana sayfa
- Söylenti mi, kayıt mı?
- Marmaray ve deprem
Marmaray 9 Büyüklüğünde Depreme Dayanır mı?
- 5 dk okuma
- 10 dk video
- 14 kaynak
Kısa cevap“9 büyüklüğü” sayısı tasarım belgesinde geçmiyor; bunu 2013'te dönemin ulaştırma bakanı söyledi. Tüneli yapan şirketin mühendislerine göre tasarım, 16 kilometre ötedeki fayda beklenen 7,5 büyüklüğündeki depreme göre yapıldı. Tüpün kırılmaması için asıl önlem altındaki kumun sıvılaşmasına karşı alındı; bir şey ters giderse trenleri durduran ve iki ucu kapatan bir düzen var.
Belgeselin tamamı 10 dk. YouTube'da aç
İstanbul’da her gün yüz binlerce kişi bir trene biniyor ve yaklaşık 4 dakika boyunca denizin altından geçiyor. Tünelin en derin yerinde üstte yaklaşık 60 metre su var; suyun üstünde dünyanın en kalabalık boğazlarından birinin gemileri dolaşıyor. 16 kilometre ötede ise Kuzey Anadolu Fayı uzanıyor.
Marmaray hakkında yıllardır birbirine zıt iki cümle dolaşıyor. Birine göre tünel 9 büyüklüğünde bir depreme dayanır. Ötekine göre büyük depremde tüp kırılır ve içine su dolar. Bu yazıda ikisini de tüneli yapan mühendislerin kendi tasarım bildirisiyle sınıyoruz.
Bugün depremde ne oluyor?
Tünelde gece gündüz çalışan üç kademeli bir alarm var: sarı, turuncu ve kırmızı. Projeyi yürüten Altyapı Yatırımları Genel Müdürlüğü’nün (AYGM) açıklamasına göre turuncu alarmda trenlerin hızı saatte 25 kilometreye iniyor. Kırmızı alarmda trenler durduruluyor ve yolcular boşaltılıyor.
23 Nisan 2025’te Marmara Denizi’nde 6,2 büyüklüğünde bir deprem oldu. AYGM Genel Müdürü’nün birkaç gün sonraki açıklamasına göre o gün Marmaray’da trenler durmadı bile ve tünelde hiçbir hasar yoktu.
150 yıllık bir fikir
Boğaz’ın altından geçme fikri 1860’a, Sultan Abdülmecit dönemine kadar gidiyor. 1902’de Amerikalı mühendisler Sultan Abdülhamit’e bir tasarım sundu: Sarayburnu ile Salacak arasında, deniz dibine dikilen 16 sütunun üstünde duran bir tünel. İki tasarım da kâğıtta kaldı. 1999’da Japonya ile kredi anlaşması imzalandı ve inşaat 2004’te başladı.
Neden batırma tüp seçildi?
Mühendislerin önünde üç engel vardı:
- Akıntı: Boğaz’da su iki katlı akıyor. Üstte Karadeniz’den Marmara’ya, altta ters yöne. Hızı 6 deniz miline kadar çıkıyor.
- Gemi trafiği: yılda 50.000’den çok gemi, yani saatte ortalama 6 gemi geçiyor.
- Zemin: Boğaz’ın tabanında kalınlığı 80 metreye varan kum ve kil var.
Çözüm, tüneli denizin altında delmek değil, karada hazırlayıp batırmaktı. Tabana bir hendek kazılacak, dev beton kutular bu hendeğe indirilecek, sonra üstleri örtülecekti.
On bir beton kutu
Kutular Tuzla’daki kuru havuzlarda döküldü. Her biri 135 metreye varan uzunlukta, yaklaşık 15 metre genişliğinde ve 18.000 tona yakın ağırlıktaydı. Uçları geçici duvarlarla kapatıldığı için yüzebiliyorlardı. Römorkörler onları yaklaşık 40 kilometre çekerek Üsküdar açığına getirdi. İlki 2007’de indirildi.
Bir parçanın tabana indirilmesi 12–13 saat sürüyordu. Akıntının zayıfladığı saatleri bulmak için Boğaz’ın iki ucundaki su seviyesi farkını izleyen bir tahmin sistemi kuruldu; parçanın yeri uydu ölçümüyle belirlendi.
Parçaların suyun altında birbirine eklenmesi şöyle işliyor: yeni kutu komşusunun yanına yerleşince aradaki su boşaltılıyor. Dışarıdaki deniz, yeni kutuyu komşusuna bastırıyor ve aradaki contayı sıkıştıran şey suyun kendi basıncı oluyor. On bir parça böyle eklendi; sonuncusu Eylül 2008’de yerine oturdu. Ardından hendek dolduruldu.
Dünyanın en derin batırma tüneli
Tüpün en derin yeri deniz yüzeyinin yaklaşık 60 metre altında. Kaynaklarda bu sayı 56 ile 61 metre arasında veriliyor. Hangisi alınırsa alınsın, Marmaray batırma yöntemiyle yapılmış tüneller içinde dünyanın en derini.
Yenikapı kazısında ne çıktı?
Tünel dipte hazırdı, ama trenler 5 yıl daha geçemedi. Karada, Yenikapı istasyonunun kazısında toprağın altından 4. yüzyılda kurulan Theodosius Limanı çıktı. Çamurun içinde 37 batık gemi vardı; çoğu 5. ile 11. yüzyıllar arasından.
Daha aşağıda, bugünkü deniz seviyesinin 6 metre altında, yaklaşık 8.000 yıl önce yaşamış insanların mezarları ve 2.000’den çok ayak izi bulundu. İstanbul’un bilinen tarihi tek bir kazıyla binlerce yıl geriye gitti. Kazı 9 yıl sürdü ve proje 4 yıl gecikti.
Açılış ve yolcu sayıları
Tünel, Cumhuriyet’in 90. yılında, 29 Ekim 2013’te açıldı. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nın açıkladığı sayıya göre 13 yılda 1,6 milyar yolcu taşıdı. Ekim 2026’da bir günde 762.000 yolcuyla kendi rekorunu kırdı.
Fay ne kadar uzakta?
Kuzey Anadolu Fayı, Marmara Denizi’nin altından geçiyor. 1939’dan beri bu fay üzerinde 7’den büyük 7 deprem oldu ve her biri bir öncekinin batısında gerçekleşti. Bunlardan biri 1999’da İzmit’i vurdu. Uzmanlar sıranın Marmara’daki parçada olduğunu söylüyor. Tasarım bildirisine göre fay tünele yaklaşık 16 kilometre uzakta.
9 mu, 7,5 mu?
Ekim 2013’te, açılıştan birkaç gün önce, dönemin ulaştırma bakanı tünelin 9 büyüklüğünde depreme göre tasarlandığını söyledi. Bu sayı o günden beri yineleniyor.
Tüneli yapan Japon şirketi Taisei’nin mühendisleri ise tasarımı 2014’te İstanbul’da toplanan 2. Avrupa Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Konferansı’nda anlattı. Bildiriye göre en yakın fay tünele yaklaşık 16 kilometre uzakta ve beklenen depremin büyüklüğü 7,5. Mühendislerin hesabı bu fayda beklenen depreme göre yapıldı. 9 sayısı bildiride geçmiyor.
Asıl tehlike: sıvılaşma
Bildiriye göre mühendisleri en çok uğraştıran şey sarsıntının kendisi değil, tüpün altındaki kumdu. Suya doymuş gevşek kum, deprem sırasında bir anda sıvı gibi davranabilir; buna sıvılaşma deniyor. Tüpün Asya yakasındaki bölümünün altında tam da böyle bir kum vardı.
Hesaba göre önlem alınmasa zemin yaklaşık 50 santim yana kayacak ve 30 santim çökecekti. İçi hava dolu bir beton kutu için bu, yerinden oynamak demek. Çözüm olarak mavnalardan tabana yaklaşık 3.000 delik açıldı ve kuma basınçla harç basılarak zemin sıkıştırıldı. National Geographic’in görüştüğü deprem mühendisi Jonathan Stewart da sıvılaşmayı tünel için muhtemelen en büyük tek tehdit olarak tanımladı. Projeyi yürüten kurum bugün de bu kaygıyı ilk sıraya koyuyor.
Esnek ekler nerede?
Yaygın anlatıma göre on bir parça birbirine esnek eklerle bağlı ve deprem olunca tüp bu eklerden esniyor. Bunu tanınmış yayınlar da yazdı. Tasarım bildirisi ise başka bir şey söylüyor: on bir parça birbirine rijit, yani sabit bağlı.
Esnek ekler iki uçta, batırma tüpün karadan delinerek gelen tünellerle buluştuğu yerlerde; biri Avrupa, biri Asya yakasında. Bu noktalar aynı zamanda kayadan yumuşak zemine geçilen yerler. Çelik kirişlerin arasındaki kauçuk conta hem esniyor hem suyu tutuyor. Ekler yaklaşık 50 metrelik su basıncına göre hesaplandı ve basma, çekme ve kesme deneylerinden geçirildi.
Tüp kırılırsa ne olur?
En kötü ihtimal de hesaba katıldı. İngiliz Makine Mühendisleri Kurumu’nun (IMechE) yayınına göre sensörler yer hareketi ya da su sızıntısı algılarsa trenler denizin altındaki bölüme girmeden durduruluyor. İçerideki trenler çıkınca tüpün iki ucundaki su kapakları kapanıyor. Amaç, su girse bile istasyonlara ulaşmaması.
Kandilli Rasathanesi’nin erken uyarı sistemi de deprem dalgası şehre varmadan saniyeler önce uyarı üretiyor. Rasathaneye göre bu sürede Marmaray güvenli konuma alınabiliyor.
Gerçek sınav: 2019 ve 2025
Tünel açıldığından beri iki kez sınandı: 2019’da 5,8 ve 2025’te 6,2 büyüklüğündeki depremlerle. İkincisi, 1999’dan beri Marmara’daki en büyük depremdi ve tünelde hasar bildirilmedi.
Burada açık olmak gerek: Marmaray 7’den büyük bir depremle henüz sınanmadı. 6,2 ile 7,5 arasında yaklaşık 90 kat enerji farkı var. Ama deprem mühendisleri sarsıntının yerin altında yüzeydekinden zayıf olduğunu ve tünelin zeminle birlikte hareket ettiğini hatırlatıyor. Açılış günlerinde görüşü sorulan Amerikalı uzmanlara göre İstanbul’da asıl risk denizin altındaki tüp değil, yüzeydeki dayanıksız binalar.
Hüküm
- “Marmaray 9 büyüklüğünde depreme dayanır”: bunu 2013’te bir bakan söyledi. Tasarım bildirisinde beklenen deprem 7,5.
- “Parçalar esnek eklerle bağlı”: yanlış. On bir parça birbirine sabit bağlı; esnek ekler iki uçta.
- “Deprem olursa tüp kırılır, su dolar”: tasarımın bütün amacı bunun olmaması. Olursa trenleri durduran ve tüpün iki ucunu kapatan bir düzen var.
En az konuşulan gerçek ise şu: mühendislerin asıl uğraştığı şey tüpün kırılması değil, altındaki kumun sıvılaşmasıydı.
Kayda göre hüküm
- Marmaray 9 büyüklüğünde depreme dayanır.Kanıt yok
Bu sayıyı 2013'te açılıştan birkaç gün önce dönemin ulaştırma bakanı söyledi. Tüneli yapan Taisei mühendislerinin 2014 tarihli tasarım bildirisinde beklenen deprem 7,5 olarak geçiyor; 9 sayısı bildiride yok.
- On bir parça birbirine esnek eklerle bağlı.Yanlış
Tasarım bildirisine göre on bir parça birbirine rijit, yani sabit bağlı. Esnek deprem ekleri iki uçta, batırma tüpün delme tünellerle buluştuğu yerlerde.
- Büyük depremde tüp kırılır, içine su dolar.Kanıt yok
Tasarımın amacı bunun olmaması: zemin harçla sıkıştırıldı, uçlara esnek ek kondu. Tünel 2019'da 5,8 ve 2025'te 6,2 büyüklüğündeki depremlerde hasarsız kaldı; ama 7'den büyük bir depremle henüz sınanmadı. Su sızarsa trenleri durduran ve iki ucu kapatan bir düzen var.
Kaynaklar
- T. Yamamoto, A. Tateishi, M. Tsuchiya (Taisei Corporation): “Seismic Design for Immersed Tube Tunnel and Its Connection with TBM Tunnel in Marmaray Project”, 2. Avrupa Deprem Mühendisliği ve Sismoloji Konferansı (İstanbul, 2014), bildiri no. 1532
- Institution of Mechanical Engineers (IMechE): “Building Turkey's mega tunnel” (2013)
- National Geographic, 4 Kasım 2013: deprem mühendislerinin değerlendirmesi (J. Stewart, J. Wartman)
- AP (29 Ekim 2013) ve Hürriyet Daily News (27 Ekim 2013): dönemin ulaştırma bakanının açıklaması
- AYGM Genel Müdürü Dr. Yalçın Eyigün'ün açıklaması (DHA, 26 Nisan 2025; Dünya, 27 Nisan 2025)
- Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi açıklamaları (erken uyarı)
- JICA: “The Dream: A Trans-Strait Rail Line Connecting Asia and Europe”
- Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı açıklaması (Ekim 2026): yolcu sayıları
- Wikipedia (İngilizce): Marmaray
- Wikipedia (Türkçe): Marmaray Tüneli
- Wikipedia (Türkçe): Theodosius Limanı
- Wikipedia (İngilizce): North Anatolian Fault
- Wikipedia (İngilizce): 2025 Istanbul earthquake
- Wikipedia (Türkçe): 2019 İstanbul depremi
Bu dosyada bir yanlış ya da eksik görürsen bize yaz; kaynağını gösterdiğin her düzeltmeyi işler, sayfaya tarihini yazarız. Ayrıntı: kaynak ve düzeltme ilkeleri.





