Çanakkale'de Kaybolan Tabur: Buluta mı Girdi?

Çanakkale Savaşı’nın en çok anlatılan gizemlerinden biri şudur: Ağustos 1915’te bir İngiliz taburu tepeye inen yoğun bir bulutun içine yürür, bulut havalanıp uzaklaşır ve taburdan geriye kimse kalmaz. Hikâye bugün internette kimi zaman bir UFO kaçırması, kimi zaman gökten gelen bir yardım olarak dolaşıyor. Kayıtlara bakınca ise bambaşka, çok daha sıradan ve çok daha acı bir tablo çıkıyor.

Efsane ne anlatıyor?

Hikâyenin dayanağı, savaşa katılmış üç eski Yeni Zelandalı askerin imzaladığı bir ifade. İfadeye göre sabah saatlerinde Anzak cephesindeki 60 Rakımlı Tepe’nin üstünde ekmek somunu biçiminde 6 ya da 8 bulut duruyordu. Bunlardan biri yere kadar indi: yaklaşık 240 metre uzunluğunda, 60 metre yüksekliğinde, neredeyse katı görünen bir bulut. Bir İngiliz alayı kuru bir dere yatağından yürüyüp bu bulutun içine girdi. Bir saat kadar sonra bulut yerden kalktı, ötekilere katıldı ve kuzeye doğru uzaklaştı. Alaydan geride kimse kalmadı.

Kaybolan birlik hangisiydi?

Efsanenin kastettiği birlik, İngiltere’nin doğusundaki Norfolk bölgesinden gelen Norfolk Alayı’nın 1/5. Taburu. Gönüllülerden kurulmuş bir yedek birlikti ve içinde alışılmadık bir bölük vardı: Kral’ın Sandringham çiftliğinde çalışan seyisler, bahçıvanlar, tarım işçileri ve saray görevlileri. Bu bölüğü 1906’da kraliyet ailesinin arazi yöneticisi Frank Beck kurmuştu. Savaş başladığında Beck 53 yaşındaydı. Kral ona gitmemesini söyledi, ama Beck adamlarıyla birlikte cepheye gitti.

12 Ağustos 1915’te ne oldu?

Ağustos 1915’te İngilizler Çanakkale’de yeni bir çıkarma yaptı. 6 Ağustos gecesi Suvla Koyu’na asker çıkarıldı; hedef Anafartalar ovasını çevreleyen tepelerdi. Osmanlı tarafında Anafartalar Grubu’nun komutası 8’i 9’una bağlayan gece Mustafa Kemal’e verildi. Norfolk taburunun bağlı olduğu tümen 10 Ağustos’ta Suvla’ya çıktı. Askerlerin çoğu daha önce hiç savaşmamıştı.

12 Ağustos öğleden sonra, tugaya kısa süre önce verilen bir emirle saldırı başladı. Amaç Kireçtepe ile ova arasındaki hattı ileri almaktı. Arazi kuru dere yatakları, çalılık ve çitlerle kaplıydı; hava çok sıcak, su azdı. Bazı çalılar ve ağaçlar alev aldı, çıkan duman görüşü iyice kapattı.

Norfolk taburu sağa doğru kaydı ve yanındaki taburlardan hızlı ilerleyerek destekten koptu. Kireçtepe’nin bir çıkıntısından makineli tüfek ve tüfek ateşi, sağ yandan da şarapnel geliyordu. Öndeki askerler yaklaşık 1,3 kilometre ileride batık bir yolda toplandı; makineli tüfeğin gördüğü bir boşlukta kümelenenlerin neredeyse hepsi vuruldu.

Tabur komutanı Albay Horace Beauchamp küçük bir grupla ilerlemeyi sürdürdü. En ileri giden grup, Osmanlı ön hattının yaklaşık 800 metre gerisinde taş çiftlik binalarına ve bir bağa ulaştı. Bir er, albayı bu binaların yanında askerlerine “ileri” diye seslenirken gördü. Albayın canlı görüldüğü son an buydu. Türk kayıtlarına dayanan anlatıma göre 36. Alay’ın iki yedek bölüğü süngü hücumuyla karşılık verdi.

Askerler gerçekten hiç geri dönmedi mi?

Döndüler. Akşam karanlığı çökünce Binbaşı Barton ve Frank Beck’in yeğeni Teğmen Evelyn Beck, geride kalan subay ve askerleri İngiliz hatlarına geri götürdü. Frank Beck ve Albay Beauchamp dönmedi.

Gizem havası, başkomutan Sir Ian Hamilton’un Ocak 1916’da yayımlanan raporuyla doğdu. Hamilton olayı “çok gizemli bir şey” diye anlattı: albay 16 subay ve 250 askerle ilerlemeye devam etmiş, ormanın içine girip gözden kaybolmuştu. Ardından o meşhur cümleyi yazdı: hiçbiri geri dönmedi. Ertesi gün bir Norfolk gazetesi haberi “Sandringham’ın adamları kayboldu” başlığıyla verdi.

Kayıpların bir kısmı kraliyet ailesinin kendi çalışanları olduğu için Kraliçe Alexandra adamlarına ne olduğunu öğrenmek istedi, ama savaş sürdükçe cevap gelmedi. Bu belirsizlik, sonraki yıllarda anlatılacak hikâyenin zeminini hazırladı. Küçük bir ayrıntı da şu: Frank Beck’in saati savaştan sonra bir Türk subayından satın alındı ve 1922’de ailesine verildi.

1919’da ne bulundu?

Cevap savaş bitince geldi. 1919’da taburun eski papazı Pierrepoint Edwards mezar kayıt birliğiyle bölgeye gitti. Arazinin sahibi olan Türk çiftçi, savaştan sonra döndüğünde tarlasında çok sayıda İngiliz askerinin naaşını bulduğunu ve onları küçük bir dere yatağına taşıdığını anlattı. Eylül 1919 tarihli rapora göre bölgede toplam 180 asker bulundu; bunların 122’si Norfolk taburundandı. Askerler yaklaşık 2,5 kilometrekarelik bir alana dağılmıştı ve Osmanlı ön hattının en az 700 metre gerisindeydi.

Bulunan askerler Suvla’daki Azmak Mezarlığı’na gömüldü. Bugün orada Norfolk taburundan 115 asker yatıyor, ama yalnızca 2’sinin adı biliniyor. Mezar taşlarının çoğunda isim yerine “Norfolk Alayı 5. Tabur’dan bir asker” yazıyor. Frank Beck’in naaşı tanınamadı; adı, mezarı bilinmeyen öteki askerlerle birlikte Seddülbahir’deki Helles Anıtı’nda yazılı.

Kayıtlardaki sayılar

Taburun 12 Ağustos’taki kesin kaybı 15 subay ve 141 asker. En az 2 subay ve 31 asker esir düştü; bunlardan biri İstanbul’da hastanede tedavi gören Yüzbaşı Coxon’du. Yani tabur iz bırakmadan yok olmadı: askerlerin çoğu bir muharebede öldü, bir kısmı esir düştü, bir kısmı geri döndü. Hamilton’un raporundaki “16 subay ve 250 asker” sayısı da sonraki kayıtlarla uyuşmuyor.

Bulut hikâyesi nereden çıktı?

Bulut, olaydan tam 50 yıl sonra sahneye girdi. Nisan 1965’te Yeni Zelanda’da çıkarmanın 50. yılı anılırken eski istihkam eri Frederick Reichardt gördüğünü söylediği olayı anlattı. Yazılı ifadeyi onunla birlikte iki eski asker daha imzaladı. İfade ilk kez Yeni Zelanda’da çıkan küçük bir UFO dergisinde yayımlandı.

İfadenin kendisi üç temel bilgide yanılıyor:

• Tarih yanlış. İfade 28 Ağustos 1915 diyor; Norfolk taburunun saldırısı 12 Ağustos’ta yapıldı.
• Birlik yanlış. İfade “1/4. Norfolk” diyor; kaybolduğu söylenen tabur 1/5. Taburdu.
• Yer yanlış. İfade 60 Rakımlı Tepe diyor; saldırı kilometrelerce kuzeydeki Anafartalar ovasında yapıldı.

İmzalara bakınca sorun büyüyor. Yeni Zelanda’da 1999’da yayımlanan bir incelemeye göre imzacılardan Roger Newnes kendini istihkam eri diye tanıtıyor, ama aslında atlı tüfek birliğinde erdi; 21 Ağustos’ta Çanakkale’den ayrılmıştı ve iki gün sonra Limni adasında hastanedeydi. Üçüncü imzacı Newman ise 5 Ağustos’ta cepheden ayrılmıştı. İfadede geçen “Türkiye 1918’de bu askerleri hiç esir almadığını söyledi” iddiasının da bir kaynağı bulunamadı.

Hikâyede doğru olan bir parça var mı?

Var. 21 Ağustos 1915’te Anafartalar’da gerçekten mevsim dışı bir sis çıktı. O akşam İngilizlerin Yusufçuk Tepe’ye yaptığı saldırıda askerler sisin içinde ilerledi ve ağır kayıp verdi. 1999’daki inceleme, Reichardt’ın büyük olasılıkla sis içinde ilerleyen bir birlik gördüğünü ve yıllar sonra bunu Norfolk taburunun hikâyesiyle karıştırdığını düşünüyor.

Hikâye Türkiye’de de anlatılıyor, ama bazen başka bir biçimde: bazı yazılar 21 Ağustos’taki sisi Mehmetçik’e gelen bir yardım olarak yorumluyor. O gün sisin İngiliz topçusunu zorladığı kayıtlarda var. Ama Norfolk taburunu bir bulut almadı; o askerler Anafartalar’ı savunan Osmanlı birlikleriyle yapılan bir çarpışmada öldü ya da esir düştü.

Efsane neden bu kadar uzun yaşadı?

Birkaç şey üst üste bindi. Hamilton’un “hiçbiri geri dönmedi” cümlesi resmî bir raporda yer aldı. Kayıpların kraliyet ailesinin çalışanları olması olaya ayrı bir ilgi kazandırdı. Naaşlar 4 yıl boyunca bulunamadı; 1919’daki bulgular, üzüleceği düşünülerek Kraliçe’den bile saklandı. Bunun üstüne 1965’teki ifade geldi. 1999’da olay, Frank Beck’i anlatan bir televizyon filmine de konu oldu.

Hüküm

Norfolk taburu bir buluta girip kaybolmadı. 12 Ağustos 1915’te Anafartalar ovasında destekten kopup Osmanlı hatlarının gerisine kadar ilerledi ve orada ağır kayıp verdi. Askerlerin bir kısmı esir düştü, bir kısmı geri döndü. Ölenlerin çoğu 1919’da bulundu ve bugün Azmak Mezarlığı’nda yatıyor. Bulut hikâyesi ise 50 yıl sonra, yanlış tarih, yanlış birlik ve yanlış yerle anlatıldı.

Kayda göre hüküm

• Bir İngiliz taburu tepeye inen bir bulutun içine girdi ve bir daha görülmedi.Yanlış

  Tabur 12 Ağustos 1915'te Anafartalar ovasında bir çarpışmada ağır kayıp verdi. Askerlerin bir kısmı esir düştü, bir kısmı geri döndü; ölenlerin çoğu 1919'da bulunup Azmak Mezarlığı'na gömüldü.

• Taburdan hiçbiri geri dönmedi.Yanlış

  Bu cümle Hamilton'un Ocak 1916'da yayımlanan raporundan. Akşam karanlığında Binbaşı Barton ve Teğmen Evelyn Beck kurtulanları İngiliz hatlarına geri götürdü; en az 2 subay ve 31 asker de esir düştü.

• Olayı üç eski askerin imzaladığı 1965 tarihli bir görgü tanığı ifadesi doğruluyor.Yanlış

  İfadedeki tarih (28 Ağustos), birlik (1/4. Norfolk) ve yer (60 Rakımlı Tepe) yanlış. 1999'daki bir incelemeye göre imzacılardan ikisi o günlerde cephede değildi.

• O günlerde Anafartalar'da olağan dışı bir sis çıktı.Doğru

  21 Ağustos 1915'te mevsim dışı bir sis çıktı ve o akşamki İngiliz saldırısında askerler sisin içinde ilerledi. Ancak bu, Norfolk taburunun saldırısından 9 gün sonraydı.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Royal Norfolk Regiment
2. Wikipedia (İngilizce): Frank Beck (British Army officer)
3. Wikipedia (İngilizce): 163rd Infantry Brigade
4. Wikipedia (İngilizce): Azmak Cemetery
5. Wikipedia (İngilizce): Helles Memorial
6. Wikipedia (İngilizce): Landing at Suvla Bay
7. Gallipoli Association: On this day, 12 August 1915
8. Historic UK: 5th Battalion Norfolk Regiment – The True Story
9. NZ Skeptics (1999): A Day to Remember: The Missing Regiment (1965 ifadesinin metni ve incelemesi)
10. Sir Ian Hamilton'un son raporu (yayım: 6 Ocak 1916)