La Rinconada: Dünyanın En Yüksek Şehri mi?

And Dağları’nda, bir buzulun hemen altında, teneke çatılı bir şehir var. Havasında deniz kıyısındakinin yaklaşık yarısı kadar oksijen bulunuyor. Kanalizasyonu ve temiz suyu yok. İnsanlar buraya altın için geliyor; çoğu bir ay boyunca maaş almadan çalışıyor ve ayın son günü omzunda taşıyabildiği taşları alıp çıkıyor.

Bu şehre “dünyanın en yüksek şehri” deniyor. Unvan büyük ölçüde doğru, ama şehir hakkında dolaşan sayıların hepsi öyle değil.

La Rinconada nerede ve kaç metrede?

La Rinconada, Peru’nun güneyindeki Puno bölgesinde, Titicaca Gölü’nün kuzeyinde yer alıyor. Ananea dağının yamacına kurulmuş; yerel halkın “Uyuyan Güzel” dediği buzulun eteğinde duruyor. Adı İspanyolcada “köşe” anlamına geliyor. En yakın büyük kent Juliaca; oradan çoğu asfalt olan bir yolla yukarı çıkılıyor.

Kayıtlara göre şehir 4.900 ile 5.100 metre arasında, merkezi yaklaşık 5.000 metrede. İspanyolca kaynaklar bazı evlerin 5.300 metreye yaklaştığını yazıyor. Bir karşılaştırma: Avrupa’nın en yüksek dağı Mont Blanc 4.800 metre. La Rinconada’da insanlar Mont Blanc’ın zirvesinden daha yükseğe ev yapmış durumda.

“Dünyanın en yüksek şehri” unvanı doğru mu?

Unvan Mayıs 2003’te National Geographic dergisinden geliyor. Dergi La Rinconada’yı 5.100 metreyle dünyanın en yüksek kalıcı yerleşimi olarak yazdı.

Guinness Rekorlar Kitabı ise bir dönem aynı unvanı, yine 5.100 metreyle, Çin’deki Wenquan adlı bir yere verdi. Oysa Wenquan gerçekte 4.850 metre dolayında ve yalnızca birkaç binadan oluşuyor.

Bugün kaynaklar La Rinconada’yı büyük nüfuslu en yüksek kalıcı yerleşim olarak kabul ediyor. Benzer büyüklükteki bir sonraki yüksek şehir, Tibet’teki Nagqu, 500 metreden fazla aşağıda. Daha yüksekte birkaç ev ya da kamp bulunabilir; ama binlerce insanın yıl boyu yaşadığı yerler arasında La Rinconada’nın üstünde bir yer kayıtlarda yok.

5.000 metrede iklim ve hava

La Rinconada ekvatordan yalnızca 14 derece uzakta, ama iklimi Grönland’ın batı kıyısına benziyor. Yıllık ortalama sıcaklık 1,3 derece. Gündüzler serin geçiyor, geceler her mevsim donuyor, kar sık yağıyor. Şehir ağaç sınırının çok üstünde: hiçbir ayın ortalaması ağaç yetişecek kadar ısınmıyor.

Asıl zorluk havada. Bu yükseklikte hava basıncı düştüğü için her nefeste alınan oksijen deniz kıyısındakinin yaklaşık yarısı kadar. Aşağıdan gelen birinin vücudunun alışması yaklaşık 30 gün sürüyor; bu sürede baş ağrısı, nefes darlığı ve uykusuzluk yaygın. Kayıtlara göre burada yaşayanların en az dörtte birinde hipoksi var, yani kana yeterince oksijen geçmiyor.

Monge hastalığı ve yükseğe iki farklı uyum

Yıllarca yüksekte yaşayanlarda başka bir hastalık da görülüyor. Vücut az oksijene daha çok kırmızı kan hücresi üreterek karşılık veriyor ve kan koyulaşıyor. Bu tabloyu ilk kez 1925’te Perulu doktor Carlos Monge tanımladı; hastalık onun adını taşıyor. Fransız araştırmacıların Expedition 5300 adlı çalışması da La Rinconada’da yaşayanların hemoglobin değerlerinin olağanın üstünde olduğunu buldu. Bilinen tek kesin tedavi aşağı inmek.

İnsanlar yükseğe iki farklı yoldan uyum sağlamış. Yüzyıllardır And Dağları’nda yaşayan halklarda hemoglobin yüksek; kan daha çok oksijen taşıyor. Tibet yaylalarında yaşayanlarda ise hemoglobin neredeyse deniz kıyısındaki kadar; onlar daha derin ve daha sık nefes alıyor. Araştırmalar bu iki uyumun farklı genlerden geldiğini gösteriyor. 7 bin yıllık And genomlarında bile kalp ve damarlarla ilgili genlerde seçilim izleri var. Bu uyumun bir bedeli de var: Monge hastalığı en çok And Dağları’nda görülüyor.

La Rinconada’da kaç kişi yaşıyor?

La Rinconada eski bir şehir değil. 1990’larda bir madenci kampı olarak başladı; 1993 sayımında burada yalnızca 965 kişi yaşıyordu. Sonra altın pahalandı: 2001 ile 2009 arasında altının fiyatı yüzde 235 arttı ve And Dağları’nın dört bir yanından insanlar şansını denemek için buraya geldi.

Kaç kişinin geldiği konusunda sayılar birbirini tutmuyor:

• National Geographic 2009’da nüfusun 30 bine çıktığını yazdı.
• İnternetteki videolar 50 bin, hatta 70 bin diyor.
• Resmî sayımlara göre şehrin bağlı olduğu Ananea bölgesinin nüfusu 2007’de 20.572, 2017’de 12.615.
• La Rinconada’nın kendisi için 2017 sayısı 6.969.

Yani 50 bin rakamının resmî kayıtta karşılığı yok.

Cachorreo: 30 gün maaşsız çalışma

Şehrin ekonomisi tek bir şeye bağlı: altın. Bölgede madencilik izni olan tek şirket Corporación Ananea. Madencilerin çoğu cachorreo denen düzenle çalışıyor: 30 gün boyunca maaş almıyorlar, 31. gün omuzlarında taşıyabildikleri kadar cevheri kendileri için çıkarabiliyorlar. O taşlardan altın çıkıp çıkmayacağı tamamen şansa bağlı.

Bir madencinin anlatımına göre o gün adamlar genellikle hiçbir şey bulunmayacak yerlere gönderiliyor; bazı aylar tek bir gram bile çıkmıyor.

Kadınların madene girmesi yasak. Pallaquera denen kadınlar, madenden atılan taşların arasında altın kırıntısı arıyor. Sivil toplum kuruluşları bu düzeni modern kölelik diye tanımlıyor. Peru Kongresi’nin 1997 tarihli bir raporu, buna karşı sesini yükseltenlerin az olduğunu, çünkü insanların tek gelir kaynağını kaybetmekten korktuğunu yazıyor.

Cıva, kirlenen su ve silikozis

Altını taştan ayırmanın yolu da tehlikeli. Cevher öğütülüyor, cıvayla karıştırılıyor ve bir bezden süzülüyor. Geriye kalan amalgam ısıtılınca cıva buharlaşıp havaya karışıyor, altın geride kalıyor. Solunan cıva buharı sinir sistemine zarar verebiliyor.

Kirlilik şehirle sınırlı kalmıyor. Ölçümlere göre madenin yukarısındaki nehrin suyu temiz, aşağısındaki asitli. Buradan çıkan sular Coata nehri yoluyla Titicaca Gölü’ne akıyor. 2018’de yol üstündeki Carata köyünde test edilenlerin yüzde 83,5’inin vücudunda ağır metal izi bulundu. Bir çiftçi, eskiden 80 alpakası olduğunu, bugün yalnızca 10 tane kaldığını anlatıyor.

Madenin içinde ise toz var. Madenciler toza karşı çoğu zaman yalnızca ıslak bir bez kullanıyor. Bölgenin baş hekimi, yaptığı otopsilerin yüzde 50 ile 60’ında silikozis gördüğünü söylüyor. Silikozis, kaya tozunun akciğerde birikmesiyle oluşan ve geri dönüşü olmayan bir hastalık. Şehirde yalnızca küçük bir klinik bulunuyor.

Altın nereye gidiyor?

Bir örnek 2018’de resmî kayıtlara girdi. İsviçreli altın rafinerisi Metalor bölgeden 40 kilodan fazla altın satın aldı; değeri yaklaşık 1,7 milyon dolardı. Gümrük yetkilileri sonradan satıcı şirketi kayıtlı adresinde bulamadıklarını yazdı. Metalor, Apple ve Samsung gibi şirketlere altın sağlayan rafinerilerden biri.

La Rinconada, Peru’daki daha büyük bir tablonun parçası. Ülkede yasa dışı altın madenciliği en çok Madre de Dios, Puno ve La Libertad bölgelerinde yoğunlaşıyor. Amazon’daki Madre de Dios’ta yalnızca 2021 ile 2023 arasında 18 bin hektar orman madencilik yüzünden yok oldu. Peru Ekonomi Enstitüsü, yasa dışı altın ihracatının değerinin ilk kez yasal ihracatı yakalayacağını hesaplıyor.

“Kanunsuz şehir”

Devletin neredeyse hiç görünmediği bu yere Peru’da “kanunsuz şehir” deniyor. Elektrik ancak 2000’lerde geldi ve hâlâ sınırlı. Çöpler toplanmıyor, plastik kirliliği her yerde. Reuters’a göre 2019’da yetkililer burada insan ticaretinin en az 68 mağdurunu kurtardı. Puno bölgesinde nüfusun yaklaşık yüzde 68’i yoksulluk sınırının altında yaşıyor.

İnsanlar neden kalıyor?

Cevap yine altında. Taşlardan altın çıkarsa 30 günün karşılığı tek günde alınabiliyor; çıkmazsa bütün ay boşa gidiyor. Başarılı olanların çoğu ailesini aşağıda, Juliaca’da yaşatıyor ve yukarıya yalnızca çalışmaya çıkıyor. Bu umut her ay yeni insanları şehre getiriyor.

Hüküm

La Rinconada, binlerce insanın yıl boyu yaşadığı yerler arasında dünyanın en yüksek yerleşimi; bu iddia doğru. 50 bin kişilik nüfusun ise resmî kayıtta karşılığı yok. Şehri anlatan asıl şey sayılar değil, şartlar: yarı oksijen, maaşsız 30 gün ve cıvayla kirlenen sular.

Kayda göre hüküm

• La Rinconada dünyanın en yüksek şehri.Doğru

  Binlerce insanın yıl boyu yaşadığı yerler arasında daha yükseği kayıtlarda yok. Benzer büyüklükteki bir sonraki şehir, Tibet'teki Nagqu, 500 metreden fazla aşağıda. Daha yüksekte birkaç ev ya da kamp bulunabilir.

• Şehirde 50 bin, hatta 70 bin kişi yaşıyor.Kanıt yok

  Resmî sayımlar bu sayıları desteklemiyor. Şehrin bağlı olduğu Ananea bölgesinin nüfusu 2007'de 20.572, 2017'de 12.615; La Rinconada'nın kendisi için 2017 sayısı 6.969.

• Madenciler 30 gün maaşsız çalışıyor.Doğru

  Cachorreo denen düzende madencilerin çoğu 30 gün maaş almadan çalışıyor, 31. gün omzunda taşıyabildiği kadar cevheri kendisi için çıkarıyor. O taşlardan altın çıkıp çıkmayacağı şansa bağlı.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): La Rinconada, Peru ve maddenin atıfları
2. Wikipedia (İspanyolca): La Rinconada (Perú): nüfus sayımları, Expedition 5300, 1997 tarihli Kongre raporu
3. Wikipedia (İngilizce): Chronic mountain sickness (Monge hastalığı)
4. Wikipedia (İngilizce): High-altitude adaptation in humans
5. Wikipedia (İngilizce): Illegal mining in Peru
6. Wikipedia (İspanyolca): Minería ilegal en el Perú
7. Wikipedia (İngilizce): Wenquan (Qinghai), Silicosis, Mercury poisoning ve Mont Blanc maddeleri
8. Peru Ulusal İstatistik Enstitüsü (INEI): 1993, 2007 ve 2017 nüfus sayımları (Wikipedia maddeleri üzerinden)