- Ana sayfa
- Dünyanın uç yerleri
- Karadeniz'in Dibi
Karadeniz'in Dibinde Ne Var, Patlayacak mı?
- 7 dk okuma
- 13 dk video
- 19 kaynak
Kısa cevapKaradeniz'in yaklaşık 100–150 metreden sonrası oksijensizdir ve bu sularda hidrojen sülfür bulunur. Ahşabı yiyen canlılar orada yaşayamadığı için dipte 2.400 yıllık bir Yunan gemisi direğiyle birlikte durur. Oksijenli tabaka 60 yılda incelmiştir, ama dipteki gaz artmamaktadır ve doygunluğun çok altındadır; denizin “gazoz gibi patlayacağını” gösteren bir ölçüm yoktur.
Belgeselin tamamı 13 dk. YouTube'da aç
Karadeniz’in dibinde, yüzeyden 2 kilometre aşağıda ahşap bir gemi yatıyor. Direği hâlâ dik, kürekçilerin oturduğu sıralar yerinde, dümenleri takılı. Gemi antik Yunan çağından kalma ve yaklaşık 2.400 yıldır deniz suyunun içinde. Akdeniz’de batsaydı bugün ondan tek bir tahta kalmazdı.
Bu geminin çürümemesinin nedeni, Karadeniz’in birkaç yüz metreden sonra canlı barındırmayan bir deniz olması. Aynı neden, son yıllarda çok konuşulan bir sözü de besliyor: “Karadeniz patlayacak.” Bu yazıda denizin dibinde ne olduğunu ve o sözün ölçümlerdeki karşılığını anlatıyoruz.
Karadeniz neden iki katlı bir deniz?
Karadeniz yaklaşık 436 bin kilometrekarelik bir havza; Türkiye’nin yarısından büyük. En derin noktası 2.212 metre ve Kırım’ın güneyinde. Ama balıkların, yunusların ve bildiğimiz bütün deniz canlılarının yaşadığı kısım yalnızca en üstteki ince tabaka. Onun altındaki suda oksijen yok ve bu, denizin derin hacminin yüzde 90’ından fazlası. Karadeniz, suları birbirine karışmayan dünyanın en büyük deniz havzası.
Bunu ilk ortaya koyan, 1890’da Rus Coğrafya Derneği’nin düzenlediği seferdi. Derinden çekilen suda hidrojen sülfür çıktı: çürük yumurta kokan, renksiz, yanıcı ve zehirli bir gaz. Havadaki çok az miktarı bile tehlikelidir ve bir süre sonra koku duyusunu körelttiği için fark edilmesi zorlaşır. Sefere katılan yer bilimci Nikolay Andrusov, gazı deniz dibindeki bakterilerin ürettiğini öne sürdü.
İki su karışmıyor, çünkü yoğunlukları farklı. Karadeniz’e büyük nehirler dökülüyor; yalnızca Tuna her yıl 203 kilometreküp tatlı su getiriyor. Bu hafif su üstte kalıyor. Alttaki su ise Akdeniz’den geliyor; daha tuzlu, dolayısıyla daha ağır. Hafif su ağır suyun üstünde bir kapak gibi duruyor ve kışın bile dibe inemiyor. Oksijen suya havadan geçtiği için, aşağıya oksijen de ulaşamıyor.
İstanbul Boğazı’ndaki iki akıntı
Tuzlu su Karadeniz’e İstanbul Boğazı’ndan giriyor ve Boğaz’da su aynı anda iki yöne akıyor: üstte Karadeniz’in suyu Marmara’ya, altta Akdeniz’in tuzlu suyu Karadeniz’e doğru. Bunu ilk açıklayan, 1680’de Boğaz’ı inceleyen İtalyan bilgin Luigi Ferdinando Marsigli oldu. Marsigli iki bölmeli bir sandık yaptı, bölmelere yoğunluğu farklı iki su koydu ve aralarına biri üstte, biri altta iki delik açtı. Sular iki delikten ters yönlere aktı; Boğaz’ın sırrı yoğunluk farkıydı.
Bu tuzlu su Boğaz’dan çıkınca kaybolmuyor. 2010’da Leeds Üniversitesi’nin 7 metrelik insansız denizaltısı Karadeniz’in tabanında akan bir nehir buldu: yaklaşık 60 kilometre uzunluğunda, yer yer 1 kilometre genişliğinde ve 35 metre derinliğinde. Saniyede 22 bin metreküp su taşıyor; bu, Ren Nehri’nin 10 katı. Kıyıları, çağlayanları ve taşkın ovaları var. Karada aksaydı dünyanın altıncı büyük nehri olurdu.
Dibe yerleşen bu tuzlu su yüzeyle bir daha karışmıyor. Yukarıdan düşen ölü canlılar çürürken sudaki oksijeni tüketiyor; oksijen bitince geriye yalnızca oksijensiz yaşayabilen bakteriler kalıyor ve onların ürettiği şey hidrojen sülfür. Ölçümlere göre 2.000 metredeki derişim, 150 metredekinin yaklaşık 50 katı. Aşağıda balık, yengeç ve ahşabı kemiren gemi kurdu yok. Batıkları koruyan şey bu yokluk.
Batıkların bulunması: Sinop’tan Bulgaristan açıklarına
Bunu ilk düşünen, Amerikalı mühendis Willard Bascom’du. 1976’da yazdığı bir kitapta, oksijensiz derinlikte ahşabı yiyen canlılar yaşayamayacağı için antik gemilerin orada sağlam durabileceğini öne sürdü. Bascom, Kola Kuyusu dosyasında andığımız Amerikan Mohole projesinin ilk deneme sondajlarını yöneten kişiydi. O sırada elinde kanıt yoktu.
Kanıt 2000’de Sinop açıklarından geldi. Titanik’in enkazını bulan Robert Ballard’ın ekibi önce 100 metre dolayında Roma ve Bizans dönemine ait üç batık buldu; bunlardan geriye amfora yığınları kalmıştı, ahşabı gemi kurtları yemişti. Ardından Sinop’un doğusunda, 320 metrede, sonar ekranında ince ve dik bir çizgi belirdi. Çizgi, deniz tabanından 11 metre yükselen ve tepesinde hâlâ halat bulunan ahşap bir direkti. Gövdesi ve yükü çamura gömülü bu gemiden alınan örnek, milattan sonra 5. yüzyıl dolayını gösterdi. Yaklaşık 1.500 yıllık gemiye Sinop D adı verildi.
Asıl büyük tarama 2015’te başladı. Karadeniz Deniz Arkeolojisi Projesi (Black Sea MAP) 3 yılda Bulgaristan açıklarında 2.000 kilometrekare deniz tabanını taradı ve 65 batık buldu: Roma ticaret gemileri, Bizans ve Osmanlı gemileri, 17. yüzyıldan bir Kazak baskın filosu. Orta Çağ’dan kalma bir İtalyan ticaret gemisinin filikası hâlâ güvertesinde duruyordu. Uzaktan kumandalı araçlar her batığı fotoğrafladı ve bu fotoğraflardan üç boyutlu modeller çıkarıldı.
2.400 yıllık gemi neden çürümedi?
Yazının başındaki gemi de bu taramada bulundu. 16 Eylül 2017 gecesi uzaktan kumandalı araç 2 kilometre derinde karanlıkta bir gövdeye rastladı. Direği, kürekçi sıraları ve güvertesinin bir kısmı yerindeydi; dümen küreği antik Yunan vazolarındaki resimlere benziyordu. Gemiden alınan 3 örnek milattan önce 400 dolaylarını gösterdi. Bu, bilinen en eski sağlam batıktı. Bu tip bir gemi o güne kadar yalnızca vazoların üzerinde görülmüştü.
Ama sağlam görünmek, sağlam olmak demek değil. Tarihleme için kaldırılan bir tahta kendi ağırlığıyla kırıldı; oksijensiz yaşayan bakteriler ahşabı çok yavaş da olsa zayıflatıyor. Bu yüzden gemiler yüzeye çıkarılamıyor, bulundukları yerde bırakılıyor. Karadeniz’e bu nedenle “dünyanın en büyük turşu kavanozu” adı takılmış. Araştırmacılara göre dipte binlerce batık daha olabilir.
Nuh Tufanı Karadeniz’de mi yaşandı?
Karadeniz, son buzul çağında bir tatlı su gölüydü. Dünya ısınıp okyanuslar yükselince Akdeniz’in tuzlu suyu Boğaz’dan içeri girdi, dibe çöktü ve gölün tatlı suyu üstte kaldı. Bugünkü iki katlı deniz o zamandan beri duruyor. Tartışma, bu suyun yavaş yavaş mı, yoksa bir anda mı girdiği üzerine.
1997’de iki Amerikalı yer bilimci, aralarında Türk bilim insanlarının da bulunduğu bir ekiple cesur bir varsayım yayımladı. Buna göre milattan önce 5600 dolayında Akdeniz, Boğaz’daki kaya eşiği aşıp göle boşaldı; her gün 50 kilometreküp su aktı, akış en az 300 gün sürdü ve 100 bin kilometrekare kara sular altında kaldı. Yazarlara göre Nuh Tufanı anlatısının kaynağı bu olabilirdi. Üç yıl sonra Ballard’ın ekibi, Türkiye kıyısı açığında 100 metre derinde eski bir kıyı çizgisi ve tatlı su kabukları bulduğunu duyurdu.
Varsayım o günden beri tartışılıyor. 2002’de, aralarında Türk araştırmacıların da olduğu bir ekip, Karadeniz’den Akdeniz’e doğru akışın binlerce yıl boyunca hiç kesilmediğini gösteren bulgular yayımladı. Sonraki çalışmalar gölün o sırada bugünden 80 değil, 30 metre kadar aşağıda olduğunu, yani yükselmenin çok daha küçük kaldığını öne sürdü. Varsayımın sahipleri de tarihi sonradan değiştirdi. 2022 tarihli bir derleme, ani bir tufan için kanıtın yetersiz olduğu ve bölgeyi o dönemde terk eden insanlara dair arkeolojik iz bulunmadığı sonucuna vardı. Tuzlu suyun Karadeniz’e girdiği kesin; bir anda gelen dev bir sel ise belgelerle desteklenmiyor.
“Karadeniz patlayacak” sözü nereden çıktı?
Yer bilimci Celâl Şengör bir programda Karadeniz’in sonunda patlayacağını söyledi ve bu sözün kısa videoları milyonlarca kez izlendi. Şengör daha sonra kendi kanalında ne demek istediğini açıkladı: ona göre yaşayan sularla oksijensiz suları ayıran sınır her yıl yükseliyor; sınır yüzeye yaklaştıkça dipteki gaz, açılan bir gazozdaki gibi kabarcıklarla çıkacak ve denizin 60 kilometre çevresinde yaşayanları zehirleyecek. Şengör, “patlama” derken atom bombası gibi bir patlamayı kastetmediğini ve bunun ne zaman olacağını bilmediğini de söylüyor.
Ölçümler neyi doğruluyor?
Sözün bir yanı ölçümlerle doğrulanıyor: oksijenli tabaka gerçekten inceliyor. 2016’da yayımlanan bir çalışma 60 yıllık ölçümleri bir araya getirdi. 1955’te oksijen 140 metreye kadar iniyordu, 2015’te yalnızca 90 metreye. Denizdeki toplam oksijen yüzde 44 azalmıştı.
Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nin Bilim-2 araştırma gemisi Aralık 2022’de Boğaz’dan Gürcistan sınırına kadar bütün Türkiye kıyısını taradı. Bulgular benzerdi: ilk 100 metreden sonra oksijen yok, hidrojen sülfür ortalama 120 metrede başlıyor. Deniz ayrıca ısınıyor; kışın 8–9 derece olması beklenen yüzey suyu 12–13 derece ölçüldü.
Ölçümler neyi doğrulamıyor?
Sözün öbür yarısını ölçümler desteklemiyor. Aynı seferin sonuçlarını açıklayan enstitü müdür yardımcısı Mustafa Yücel, hidrojen sülfür düzeyinin 20–30 yıl önceki seviyesinde durduğunu söyledi. Yani dipteki gaz artmıyor.
Gazoz benzetmesi de bir koşula bağlı: suyun köpürmesi için gazla doymuş olması gerekir. Kamerun’daki Nyos Gölü’nde su karbondioksitle doygunluğa yakındı; 1986’da gaz bir anda açığa çıktı ve yaklaşık 1.700 kişi öldü. Karadeniz’in dibinde ise litrede 10 miligrama yakın hidrojen sülfür var, suyun tutabileceği miktar ise litrede 4 gram dolayında. Derişim doygunluğun yüzlerce kat altında. Bu karşılaştırma bize ait; yayımlanmış iki sayıyı yan yana koyuyoruz. Okuduğumuz kaynaklarda kendiliğinden bir gaz patlaması öngören bir ölçüm yok.
1927’de Karadeniz neden yandı?
Karadeniz’in bir kez gerçekten yandığı biliniyor. 11 Eylül 1927 gecesi Kırım açıklarında 6,7 büyüklüğünde bir deprem oldu. Sabaha karşı Sivastopol ve Yalta açıklarında denizin üstünde alevler görüldü; tanıklara göre bazıları 500 metre yüksekliğe ve 2 kilometre genişliğe ulaştı, bazıları bir saatten uzun yandı. 1930’lardan beri kabul gören açıklama, depremin deniz tabanını çatlattığı ve çatlaklardan sızan metan gazının tutuştuğu yönünde. Yanan şeyin hidrojen sülfür olduğunu öne sürenler de oldu, ama yaygın açıklamaya göre yanan, sudaki zehirli gaz değil tabandan sızan doğal gazdı.
Aynı doğal gaz bugün başka bir nedenle gündemde. 21 Ağustos 2020’de Türkiye, Fatih sondaj gemisinin 2.100 metre suyun altındaki Tuna-1 kuyusunda gaz bulduğunu duyurdu. İlk açıklanan rezerv 320 milyar metreküptü; yeni kuyularla bu rakam 785 milyara çıktı. Gaz 20 Nisan 2023’te Filyos’ta karaya ulaştı.
Karadeniz için asıl tehlike ne?
Tehlike var, ama başka türlü. Hamsi de dahil Karadeniz’deki bütün balıklar en üstteki ince tabakada yaşıyor ve o tabaka 60 yılda 140 metreden 90 metreye indi. Deniz ısındıkça kışın yüzey suyu yeterince soğuyup aşağı inemiyor; aşağıya oksijen taşıyan soğuk ara tabaka son seferde bulunamadı. Geçmişte denize giren kirlilik de 100 ile 150 metre arasında askıda duruyor. Yani Karadeniz patlamıyor; yaşanabilir kısmı daralıyor.
Sonuç
Karadeniz’in dibi gerçekten cansız: yaklaşık 100 metreden sonra oksijen yok, aşağısı hidrojen sülfürlü. 2.400 yıllık gemiyi koruyan da bu. Nuh Tufanı’nın burada bir anda yaşandığı varsayımı belgelerle desteklenmiyor. Denizin gazoz gibi patlayacağı sözünü de ölçümler doğrulamıyor; dipteki gaz artmıyor ve doygunluğun çok altında. Doğrulanan şey daha sessiz: yaşayan tabaka inceliyor ve deniz ısınıyor. Batıklar ise direkleri dik, yükleri ambarlarında, karanlıkta durmaya devam ediyor.
Kayda göre hüküm
- Karadeniz'in derin sularında oksijen yok, zehirli gaz var.Doğru
Yaklaşık 100–150 metreden sonra oksijen bulunmuyor; aşağıdaki sularda bakterilerin ürettiği hidrojen sülfür var. Bu, denizin derin hacminin yüzde 90'ından fazlası.
- Karadeniz'in dibinde antik gemiler sapasağlam duruyor.Kısmen doğru
Gemiler direkleri, kürek sıraları ve dümenleriyle yerinde duruyor. Ama ahşap zayıflamış: 2.400 yıllık gemiden örnek için kaldırılan tahta kendi ağırlığıyla kırıldı. Bu yüzden gemiler yüzeye çıkarılamıyor.
- Nuh Tufanı, Akdeniz'in Karadeniz'e bir anda boşalmasıyla yaşandı.Kanıt yok
1997'de ortaya atılan varsayım tartışmalı. 2022 tarihli bir derleme, ani bir tufan için kanıtın yetersiz olduğu ve bölgenin o dönemde terk edildiğine dair arkeolojik iz bulunmadığı sonucuna vardı.
- Karadeniz bir gün gazoz gibi patlayacak.Kanıt yok
Oksijenli tabaka gerçekten inceliyor, ama dipteki hidrojen sülfür düzeyi 20–30 yıl öncekiyle aynı. Derişim litrede 10 miligram dolayında; suyun tutabileceği miktar litrede yaklaşık 4 gram. Okunan kaynaklarda kendiliğinden gaz patlaması öngören bir ölçüm yok.
Kaynaklar
- Wikipedia (İngilizce): Black Sea ve maddenin atıfları
- Wikipedia (İngilizce): Ancient Black Sea shipwrecks
- Wikipedia (İngilizce): Sinop D
- Wikipedia (İngilizce): Black Sea deluge hypothesis
- Wikipedia (İngilizce): Black Sea undersea river
- Wikipedia (İngilizce): Willard Bascom
- Wikipedia (İngilizce): Luigi Ferdinando Marsili
- Wikipedia (İngilizce): Nicolai Ivanovich Andrusov
- Wikipedia (İngilizce): Limnic eruption (Nyos Gölü)
- Wikipedia (İngilizce): 1927 Crimean earthquakes
- Wikipedia (Türkçe): Karadeniz
- Wikipedia (Türkçe): Fatih (sondaj gemisi)
- Capet ve ark. (2016), Biogeosciences 13: Karadeniz'de oksijen miktarı, 1955–2015
- ODTÜ Deniz Bilimleri Enstitüsü, Bilim-2 seferi sonuçları (Anadolu Ajansı, 3 Şubat 2023)
- Black Sea MAP projesinin açıklaması, 23 Ekim 2018 (phys.org, NPR, Euronews)
- TED-Ed: “Why are scientists obsessed with the Black Sea?” (Helen Farr, Jon Adams)
- Oceanography dergisi: “The Bosporus Strait: A Special Place in the History of Oceanography”
- Celâl Şengör'ün kendi kanalındaki açıklaması (20 Temmuz 2024)
- Hidrojen sülfürün sudaki çözünürlüğü: Wikipedia, ATSDR. Dipteki derişimle karşılaştırma İz Sürücü'ye aittir; yayımlanmış iki sayı yan yana konmuştur.
Bu dosyada bir yanlış ya da eksik görürsen bize yaz; kaynağını gösterdiğin her düzeltmeyi işler, sayfaya tarihini yazarız. Ayrıntı: kaynak ve düzeltme ilkeleri.





