Dyatlov Geçidi: Çadırı Neden İçeriden Kestiler?

1959’da Ural Dağları’nda dokuz kişi, dondurucu bir gecede çadırını içeriden keserek dışarı çıktı. Ayakkabılarının ve sıcak giysilerinin önemli bir bölümü geride kaldı. Önlerinde karanlık bir yamaç vardı. Hepsi hayatını kaybetti.

Bu dosyada en zor soru, neden öldüklerinden önce gelir: hayatta kalmak için gereken sığınağı neden terk ettiler? Bu yazı efsanelere değil, geride kalan izlere bakıyor.

Dağa çıkan ekip kimdi?

Ekibi Igor Dyatlov yönetiyordu. Hazırlıksız bir arkadaş grubu değillerdi; yürüyüş ve kayak deneyimleri vardı, amaçları zorlu bir kış rotasını tamamlamaktı. Başta 10 kişiydiler. Yuri Yudin rahatsızlığı nedeniyle erken döndü. Dağda kalan 9 kişinin son gecesinin tanığı yok.

1 Şubat’ta, ağaçların bittiği bölgenin üstünde kamp kurdular. Son fotoğraflardan biri çadır yeri için karın kazıldığını gösteriyor. Bu ayrıntı ileride yeniden önem kazanacak.

Arama ekipleri ne buldu?

Beklenen haber gelmeyince arama başladı. Çadır 26 Şubat’ta bulundu. İçinde grubun eşyaları vardı, insanlar yoktu.

Arama ekiplerinin gördüğü manzara ile o gecenin görüntüsü aynı şey değildi. Aradan haftalar geçmiş, rüzgâr ve kar olay yerini değiştirmiş olabilirdi. Çadırın son hâline bakarak gecenin bütün ayrıntılarını kesinmiş gibi anlatmak bu yüzden mümkün değil.

Çadır gerçekten içeriden mi kesildi?

Evet. İncelemede bazı hasarların yırtık, bazılarının kesik olduğu ayırt edildi. Nisan 1959’da hazırlanan adli rapor, üç kesiğin içeriden yapıldığı sonucuna vardı. Bu, dosyanın en somut bulgularından biri.

Raporun söylemediği de var: kesikleri kimin, hangi sırayla ve neden yaptığı. “Bir şey onları korkuttu ve kaçtılar” demek kolay, ama bu cümle bildiğimizden fazlasını biliyormuşuz gibi konuşur. Korkunun kaynağını da çıkış anını da gören yok. Bilinen, korunaklı bir alanın terk edildiği ve aşağıya doğru izler bulunduğu.

İzler ve bulunan yerler ne gösteriyor?

Ağaçlık alan çadırın hemen yanında değildi; aşağıda, 1 kilometreden uzaktaydı. Açık yamaçta rüzgârdan korunmak zordur; orman ise ateş yakma ve bir ölçüde sığınma olanağı verir.

Soruşturma kaydı, çadırın aşağısında 8 ya da 9 kişiye ait izlerden söz ediyor. Bazı ayaklarda yeterli koruma yoktu. İzler ormana doğru sürüyor, sonra kar altında kayboluyordu.

Bulunan kişilerin konumları da aynı değildi:

• Ağaç sınırında ateş kalıntıları vardı.
• Bir bölümü çadırla orman arasındaydı.
• Son dört kişi aylar sonra, kar altındaki dere bölgesinde bulundu.

Bazı ölümlerde belirleyici olan soğuktu; bazı kişilerde ağır yaralanmalar da vardı. Bu fark yıllar içinde pek çok açıklama doğurdu: askerî deneyler, saldırılar, doğaüstü varlıklar. Bir açıklamanın çarpıcı olması, izleri daha iyi açıkladığı anlamına gelmez. Ölçüt, hangisinin çadırdan çıkışı, arazideki dağılımı ve fiziksel bulguları birlikte taşıyabildiği.

Çığ açıklamasına neden itiraz edildi?

Üç nedenle. Arama sırasında büyük bir çığın açık izleri görülmemişti. Yamaç ilk bakışta çok dik görünmüyordu. Ve kamp hazırlığı ile gece yaşanan olay arasında saatler vardı: tehlikeyi ekibin kendi kazısı başlattıysa neden hemen ortaya çıkmadı?

Kar levhası modeli ne öneriyor?

2021’de kar ve zemin mekaniği üzerine çalışan Johan Gaume ile Alexander Puzrin bu itirazları fiziksel bir modelle ele aldı. Bütün yamacı süpüren dev bir çığ düşünmek gerekmiyordu; önerdikleri, daha küçük bir kar levhasının hareketiydi.

Modelin üç adımı var:

1. Katmanlar. Kar dışarıdan düzgün görünse de içinde aynı sağlamlıkta değildir. Üstte bütünlüklü bir tabaka, altta daha zayıf bir katman bulunabilir.
2. Kazı. Çadır için açılan alan, yamaçtaki kar tabakasının desteğinin bir bölümünü kaldırır. Bu, her kar kazısının çığ doğuracağı anlamına gelmez; yerel eğim, katmanlar ve yük birlikte belirleyicidir.
3. Rüzgâr. Yeni kar yağmasa bile rüzgâr yerdeki karı taşır ve çadırın yukarısında yavaş yavaş yük biriktirir. Tabaka bir süre dayanır; eşik aşılınca hareket başlar. Gecikme böyle açıklanıyor.

Sayısal çalışmalar, sınırlı bir kar kütlesinin de çadırın içindeki insanlar üzerinde ağır baskı oluşturabileceğini gösteriyor.

2022’de yayımlanan takip çalışması, bölgeye yapılan yeni keşifleri de anlattı. Bu gözlemler çevrenin çığa elverişli olabileceğini ve yerel eğimlerin ilk bakışta göründüğünden önemli olduğunu destekledi.

Modelin sınırları

İki cümleyi karıştırmamak gerekiyor. Böyle bir olay fiziksel olarak mümkün olabilir. Tam olarak o gece ve bu biçimde yaşandığı ise kanıtlanmış değildir. Model bir tanığın yerini tutmuyor.

Yaklaşımın güçlü yanı, birbirinden kopuk görünen soruları tek bir fiziksel süreçte birleştirmesi: kazı, rüzgârla birikim ve gecikmiş hareket. Zayıf yanı, sonrasında herkesin ne yaptığını doğrudan göstermemesi. Yaralanmaların hepsinin tam olarak nerede oluştuğu da ayrı bir soru; dere bölgesindeki koşullar ve sonraki kar etkileri hesaba katılmak zorunda.

Öteki açıklamalar

Bir yaklaşım, şiddetli hava koşullarının ve tehlike algısının çıkış kararında büyük payı olduğunu savunur. Rüzgâr, soğuk ve görüş sorunları sığınaktan ayrıldıktan sonra durumu ağırlaştırmış olabilir. Ancak “hava çok kötüydü” demek, içeriden yapılan kesikleri tek başına açıklamaz; bu yaklaşımın da bir başlangıç olayına ihtiyacı var.

Askerî müdahale ya da deney iddialarını kar modeliyle aynı kanıt ağırlığında anlatmak doğru olmaz. İlk soruşturma kaydı, çadır çevresinde başka insanların varlığını ya da mücadele izini saptamadığını söylüyor. Bu kayıt her olasılığı sonsuza dek kapatmaz, ama elde olmayan bir saldırı, hikâyeyi daha gizemli kıldığı için gerçekleşmiş sayılamaz.

Sonuç

Kar levhası açıklaması bugün ciddiye alınması gereken en güçlü açıklamalardan biri; çünkü yalnızca bir olasılık öne sürmüyor, nasıl başlayabileceğini ve neden gecikebileceğini sınıyor. Yine de dokuz kişinin o geceki bütün kararları bilinmiyor.

Tehlikenin sıradan bir doğa olayı olması, yaşanan kaybı hafifletmiyor.

Kayda göre hüküm

• Çadır içeriden kesildi.Doğru

  Nisan 1959'da hazırlanan adli rapor, çadırdaki üç kesiğin içeriden yapıldığı sonucuna vardı. Kimin, hangi sırayla ve neden kestiğini rapor söylemiyor.

• Grubu askerî bir deney ya da bir saldırı öldürdü.Kanıt yok

  İlk soruşturma kaydı çadırın çevresinde başka insanların varlığını ya da mücadele izini saptamadığını belirtiyor.

• Çığ olamaz: yamaç yeterince dik değildi ve çığ izi görülmedi.Kısmen doğru

  İtirazlar gerçek. Ancak 2021'deki model büyük bir çığ değil, küçük bir kar levhası öneriyor; 2022'deki takip çalışması yerel eğimlerin ilk bakışta göründüğünden önemli olduğunu destekledi.

• Kar levhası modeli olayı kesin olarak çözdü.Kısmen doğru

  Model olayın nasıl başlayabileceğini ve neden gecikebileceğini açıklıyor. Sonrasında herkesin ne yaptığını ve yaralanmaların tam olarak nerede oluştuğunu göstermiyor.

Kaynaklar

1. 1959 adli çadır incelemesi, soruşturma dosyası s. 303–304
2. 1959 soruşturma kaydı, dosya s. 384–387
3. Gaume ve Puzrin (2021): Mechanisms of slab avalanche release and impact in the Dyatlov Pass incident in 1959, Communications Earth & Environment
4. Gaume ve Puzrin, 2022 takip çalışması, Communications Earth & Environment