İçeriğe geç
İZ SÜRÜCÜYouTube'da abone ol
  1. Ana sayfa
  2. Söylenti mi, kayıt mı?
  3. Üç Boğaz Barajı

Üç Boğaz Barajı Dünya'nın Dönüşünü Yavaşlattı mı?

  • 5 dk okuma
  • 9 dk video
  • 13 kaynak

Kısa cevapHesaba göre evet, ama ölçülemeyecek kadar az. NASA'nın 2005'teki yazısına göre baraj gölü tam dolduğunda günü yalnızca 0,06 mikrosaniye uzatır; bu gecikmenin bir saniyeye ulaşması için yaklaşık 45 bin yıl gerekir. Uydu fotoğrafındaki eğrilik görüntü hatasıydı; küçük depremleri artırdığı ise ölçüldü.

Belgeselin tamamı 9 dk. YouTube'da aç

İnternette yıllardır aynı cümle dolaşıyor: Çin öyle büyük bir baraj yaptı ki Dünya’nın dönüşü yavaşladı, günler uzadı. Altına çoğu zaman kaynak olarak NASA yazılıyor.

Aynı baraj için üç iddia daha var: dünyanın en büyük barajı olduğu, bir uydu fotoğrafında eğrildiği ve yıkılacağı, bir de depremlere yol açtığı. Bu yazıda dördüne de kayıtlarla bakıyoruz.

Ne kadar büyük?

Üç Boğaz Barajı, Çin’in en uzun nehri Yangtze’nin üstünde. Nehir burada üç dar boğazdan geçip ovaya iniyor; baraj adını bu boğazlardan alıyor.

Beton gövdenin boyu 2.335 metre, yüksekliği 181 metre. İnşaatta 27 milyon metreküp beton kullanıldı. Arkasında biriken gölün uzunluğu 660 kilometre; bu, kuş uçuşu İstanbul ile Tokat arasındaki mesafeden biraz fazla. Göl yaklaşık 39 milyar ton su tutuyor. Gövdenin içinde ve yanındaki dağın altında 32 büyük türbin var ve toplam kurulu güç 22.500 megavat.

Neden yapıldı?

Yangtze, Çin’in tarlalarını sulayan ama yüzyıllardır taşıp yıkan bir nehir. 1931 taşkını tarihin en çok can alan sellerinden biri sayılıyor; ölü sayısı için verilen tahminler yüz binlerden milyonlara uzanıyor. 1954’te nehir yeniden taştı: yaklaşık 33 bin kişi öldü, 18 milyondan fazla insan selden etkilendi.

Baraj fikri 1919’a kadar gidiyor. 1954 selinden iki yıl sonra ülkenin lideri Mao, batıda yükselecek taş duvarlardan ve boğazlarda oluşacak durgun bir gölden söz eden bir şiir yazdı. Ama karar için 36 yıl daha geçecekti.

Oylama ve inşaat

Proje 1992’de Çin meclisine geldi. Oylamalar bu mecliste genellikle neredeyse oybirliğiyle sonuçlanır; bu kez öyle olmadı. 2.633 delegeden 1.767’si evet, 177’si hayır dedi, 664’ü çekimser kaldı. Yani her üç delegeden biri evet demedi.

İnşaat 1994’te başladı. 1997’de nehir yatağı kayalarla kapatıldı; bir haber ajansına göre o günlerde şantiyede 18 bin işçi çalışıyordu. 2003’te su tutulmaya başlandı, gövde 2006’da tamamlandı.

Suyun altında kalanlar

Planlara göre 13 şehir, 140 kasaba ve 1.350 köy kısmen ya da tamamen gölün altında kalacaktı. 2008’in ortasına kadar 1 milyon 240 bin kişi başka yerlere yerleştirildi.

Arkeologlar su yükselmeden önce bini aşkın alanda kazı yaptı ve yaklaşık 200 bin eser çıkardı. Taşınamayan yapılar gölün dibinde kaldı.

Dünyanın en büyük barajı mı?

Bu, neyin ölçüldüğüne bağlı. Üç Boğaz en yüksek baraj değil: Çin’de yüksekliği 300 metreyi aşan barajlar var. En çok su tutan baraj da değil: Afrika’daki Kariba Gölü bunun 4 katından fazla su tutuyor.

Üç Boğaz’ın birinci olduğu alan kurulu güç. 22.500 megavatla dünyanın en güçlü hidroelektrik santrali. 2020’de, çok yağışlı bir yılda yaklaşık 112 milyar kilovatsaat elektrik üreterek dünya rekoru kırdı. Yine de bu üretim, Çin’in bugünkü elektrik tüketiminin yaklaşık yüzde 1’i kadar.

Dünya’nın dönüşünü yavaşlattı mı?

İddianın kaynağı gerçek. Ocak 2005’te NASA, iki hafta önceki büyük Sumatra depreminin gezegene etkisini anlatan bir yazı yayımladı. Yazıdaki bilim insanlarından biri, depremin yerinden oynattığı kütleyi anlatmak için Üç Boğaz Barajı’nı örnek verdi.

Hesap şöyle: göl tam dolduğunda 40 kilometreküp su tutacak. Bu kütle günü 0,06 mikrosaniye uzatacak ve kutbun yerini yaklaşık 2 santimetre kaydıracak. Nedeni, kollarını açınca yavaşlayan bir buz patencisine benziyor: deniz seviyesinin 175 metre yukarısında tutulan su, Dünya’nın dönme ekseninden biraz uzaklaşmış oluyor.

Bu ne kadar küçük?

Bir mikrosaniye, saniyenin milyonda biri. 0,06 mikrosaniye ise saniyenin yaklaşık 17 milyonda biri. Bu gecikme her gün birikse bile toplamın 1 saniyeye ulaşması için yaklaşık 45 bin yıl gerekir.

Aynı NASA yazısına göre Sumatra depremi günü 2,68 mikrosaniye kısalttı; bu, barajın etkisinin 45 katı. Yazı bunun bile ölçülemeyecek kadar küçük olduğunu, yalnızca hesaplanabildiğini söylüyor. Kısacası NASA bir ölçüm açıklamadı, bir hesap yaptı.

Günün uzunluğunu asıl değiştirenler rüzgârlar, gelgitler ve eriyen buzlar. 2024’te PNAS dergisinde yayımlanan bir çalışmaya göre buzların erimesi günü yüzyılda 1,33 milisaniye uzatıyor. Bu, her yıl barajın etkisinin 200 katından fazlası.

Baraj eğrildi mi?

Bu iddia Temmuz 2019’da ortaya çıktı. Bir sosyal medya kullanıcısı, bir harita uygulamasındaki uydu görüntüsünü paylaştı. Görüntüde barajın gövdesi dalgalı ve eğri görünüyordu; kısa sürede “baraj çöküyor” diye yayıldı.

Barajı işleten şirket ölçümlerini açıkladı. Gövde yaklaşık 13 bin aygıtla izleniyordu ve tepe noktasındaki yatay oynama en çok 28,7 milimetreydi; bu oynama su seviyesine ve sıcaklığa göre gidip geliyordu. Çin’in devlet uzay şirketi de kendi uydusuyla çekilen fotoğrafı yayımladı: gövde düzdü.

Yetkililere göre eğrilik barajda değil, görüntüdeydi. Harita uygulamaları farklı zamanlarda ve farklı açılardan çekilmiş kareleri bir arazi modeline oturtarak birleştiriyor; model tutmadığında düz bir duvar eğri görünebiliyor.

Kayıtlarda gerçek bir kusur da var: göl ilk doldurulduğunda gövdede 80 kadar kılcal çatlak görüldü. Uzman kurulu yapıyı yine de sağlam buldu.

Deprem yapıyor mu?

Dört iddia içinde kayda en yakın olanı bu. Büyük bir göl dolduğunda suyun ağırlığı ve kayaya sızan su çevredeki fayları harekete geçirebiliyor; bu durum dünyanın başka barajlarında da görüldü.

Üç Boğaz’da da su tutulduktan sonra küçük depremlerin sayısı belirgin biçimde arttı. Bölgede kaydedilen en büyük deprem 2013’teki 5,1 büyüklüğündeki Badong depremi. 2018’de yayımlanan bir çalışma, bu depremin kayaya sızan göl suyuyla tetiklendiği sonucuna vardı. Araştırmacılara göre gölün çevresinde beklenen en büyük depremin büyüklüğü 5,5’i geçmiyor.

2008’de on binlerce kişinin hayatını kaybettiği Siçuan depremi ise bu barajla ilişkili değil; o depremle ilgili tartışma yüzlerce kilometre uzaktaki başka bir baraj üzerine.

Devletin kendi kaydı

Barajla ilgili en ağır değerlendirmelerden biri Çin hükûmetinden geldi. Mayıs 2011’de Devlet Konseyi bir açıklama yayımladı. Açıklamaya göre proje büyük yararlar sağlıyordu; ama taşınan insanların geçimi, çevrenin korunması ve jeolojik tehlikeler konusunda acilen çözülmesi gereken sorunlar vardı.

Göl kıyısında toprak kaymaları artmıştı; yalnızca 2010’un ilk 4 ayında 97 büyük heyelan kaydedildi. Nehrin canlıları da değişti: Yangtze’ye özgü beyaz yunus (baiji), 2006’daki 6 haftalık bir aramada bulunamadı. Bunda aşırı avlanmanın, balık ağlarının ve gemi trafiğinin de payı var; baraj tek neden değil.

Ne işe yarıyor?

Ağustos 2020’de baraj, kurulduğundan beri gördüğü en büyük taşkınla karşılaştı: saniyede 75 bin metreküp su. Baraj bu suyun bir bölümünü gölde tutarak aşağıdaki kentlere daha az su bıraktı.

Gemiler için 5 basamaklı bir havuz merdiveni ve dünyanın en büyük gemi asansörü var. Asansör 3 bin tonluk bir gemiyi 113 metre yukarı taşıyabiliyor. Barajdan geçen yük 2022’de 160 milyon tona yaklaştı; baraj yapılmadan önce bu geçidin yıllık kapasitesi 18 milyon tondu.

Hüküm

  • “Dünyanın en büyük barajı”: güç bakımından evet; yükseklik ve tuttuğu su bakımından hayır.
  • “Dünya’nın dönüşünü yavaşlattı”: hesaba göre günü saniyenin yaklaşık 17 milyonda biri kadar uzatabilir, ama bunu kimse ölçmedi.
  • “Eğrildi, yıkılacak”: eğri olan uydu görüntüsüydü; ölçümler milimetreleri gösteriyor.
  • “Depremlere yol açıyor”: küçük depremleri artırdığı ölçüldü; büyük bir yıkım kaydı yok.

“En büyük” unvanı da kalıcı değil. Temmuz 2025’te Çin, Tibet’te yeni bir hidroelektrik santralinin yapımına başladı; planlanan gücü 60 bin megavat, yani Üç Boğaz’ın neredeyse 3 katı.

Kayda göre hüküm

  • Üç Boğaz dünyanın en büyük barajı.Kısmen doğru

    22.500 megavatlık kurulu gücüyle dünyanın en güçlü hidroelektrik santrali. Ama en yüksek baraj değil (Çin'de 300 metreyi aşan barajlar var) ve en çok su tutan da değil (Kariba Gölü 4 katından fazlasını tutuyor).

  • Baraj Dünya'nın dönüşünü yavaşlattı, günler uzadı.Kısmen doğru

    NASA 2005'te bir hesap yayımladı, ölçüm değil: göl dolunca gün 0,06 mikrosaniye uzar, kutup yaklaşık 2 santimetre kayar. Bu etki bir saniyeyi ancak 45 bin yılda doldurur; buzların erimesi günü her yıl bunun 200 katından fazla uzatıyor.

  • Uydu fotoğrafında baraj eğrildi, yıkılmak üzere.Yanlış

    2019'daki eğri görüntü, harita uygulamasının kareleri birleştirirken yaptığı bozulmaydı. İşletmecinin yaklaşık 13 bin aygıtla yaptığı ölçümlerde tepedeki yatay oynama en çok 28,7 milimetre çıktı; Çin uydusunun fotoğrafında gövde düzdü.

  • Baraj depremlere yol açıyor.Kısmen doğru

    Su tutulduktan sonra küçük depremler belirgin biçimde arttı; 2013'teki 5,1 büyüklüğündeki deprem, 2018'de yayımlanan bir çalışmaya göre kayaya sızan göl suyuyla tetiklendi. Büyük bir yıkıcı deprem kaydı yok; 2008 Siçuan depremi bu barajla ilişkili değil.

Kaynaklar

  1. NASA / JPL basın açıklaması 05-0011, 10 Ocak 2005: “NASA Details Earthquake Effects on the Earth” (B. F. Chao, R. Gross); sayfanın 2005'teki hâli Internet Archive'da
  2. M. K. Shahvandi ve ark., PNAS (2024): iklim kaynaklı gün uzaması, 2000'den beri yüzyılda 1,33 milisaniye
  3. Global Times, 7 Temmuz 2019: China Three Gorges Corporation'ın ölçümleri (12.987 aygıt; tepede en çok 28,70 mm) ve Gaofen-6 uydu görüntüsü · Caixin, 9 Temmuz 2019
  4. Çin Merkezî Halk Hükûmeti (gov.cn), 18 Mayıs 2011: Devlet Konseyi daimî toplantısının duyurusu (Üç Boğaz Sonrası Çalışma Planı) · Christian Science Monitor, 19 Mayıs 2011
  5. Huang ve ark., Geophysical Research Letters (2018): 2013 Badong depremi (M 5,1)
  6. AP Archive haber metinleri: 6 Kasım 1997, 5 Aralık 2001, 20 ve 22 Haziran 2003, 17 Mayıs 2006, 22 Aralık 2007
  7. Wikipedia (İngilizce): Three Gorges Dam
  8. Wikipedia (İngilizce): 1954 Yangtze floods
  9. Wikipedia (İngilizce): 1931 China floods
  10. Wikipedia (İngilizce): Kariba Dam
  11. Wikipedia (İngilizce): Baiji
  12. Wikipedia (İngilizce): Medog Hydropower Station
  13. Wikipedia (İngilizce): Induced seismicity

Bu dosyada bir yanlış ya da eksik görürsen bize yaz; kaynağını gösterdiğin her düzeltmeyi işler, sayfaya tarihini yazarız. Ayrıntı: kaynak ve düzeltme ilkeleri.

Sıradaki dosyalar

Her akşam 20:00'de yeni dosya

YouTube'da abone ol