Osmanlı Resmî Gazetesi Neden Vampir Haberi Bastı?

1833’te bir Osmanlı şehrinde, güneş battıktan sonra evlerde tuhaf şeyler olduğu anlatılıyordu. Kilerdeki un, yağ ve bal birbirine karışıyor; yastıklar ve bohçalar yer değiştiriyor; insanların üstüne taş, toprak ve çanak yağıyor, ama atanı gören olmuyordu. İki mahallenin halkı evini bırakıp gitti. Şehir sonunda, işi mezarından kalkan ölüyü bulmak olan bir adamla 800 kuruşa anlaştı.

Bunlar bir köy masalından değil, Osmanlı Devleti’nin resmî gazetesinden. Bu yazı o sayıda ne yazdığına, ne yazmadığına ve devletin bu haberi neden bastığına bakıyor.

Tırnova’da ne anlatıldı?

Tırnova bugün Bulgaristan’da; adı Veliko Tırnovo. Orta Çağ’da Bulgar çarlarının başkentiydi, 1393’te Osmanlı’ya geçti. 1833’te şehri voyvoda Hacı Derviş Bey yönetiyor, mahkemeye naip Ahmed Şükrü Efendi bakıyordu. Olanları yazıp İstanbul’a gönderen de oydu.

Naibin yazdığına göre her şey gün batımından sonra başlıyordu. Erzak birbirine katılıyor, eşyalar yer değiştiriyor, insanların üstüne yüksekten taş ve çanak atılıyordu. Naip özellikle belirtiyor: gözle hiçbir şey görülmüyordu. Birkaç kişi saldırıya uğradığını söyledi; zarar görmemişlerdi, ama üstlerine “bir manda yüklenmiş gibi” ağırlık çöktüğünü anlattılar. Halk naibe gelip bunun Rumeli’de daha önce de görüldüğünü, yapanın “cadı” denen kötü ruhlar olduğunu söyledi.

“Cadı” ne demekti?

Kayıtta vampir sözü geçmiyor; geçen sözcük cadı. O günün cadısı süpürgeli kadın değildi. Osmanlı Rumeli’sinde cadı, mezarından kalkıp yaşayanlara musallat olan ölüye deniyordu; bugünkü deyişle hortlak. Avrupa’nın vampir dediği de aşağı yukarı buydu. Olaydan 57 yıl sonra basılan ünlü bir Türkçe–İngilizce sözlük, cadı sözcüğünün karşılıkları arasında vampiri de sayıyor.

800 kuruşluk cadıcı

Balkan Dağları’nın öbür yanındaki İslimye’de, bugünkü Sliven’de, cadıcılıkla tanınan Nikola adında bir Hıristiyan yaşıyordu. Voyvoda onu getirtti ve 800 kuruşa anlaşıldı. Bu az para değildi: o yıllarda resmî gazetenin yıllık aboneliği 120 kuruştu.

Yöntemi de kayıtta yazılı. Nikola üzeri resimli bir tahtayı parmağının üstünde çeviriyor, tahta hangi mezara dönerse cadının orada olduğunu söylüyordu. Tahta iki mezarı gösterdi.

Mezarlar iki eski yeniçeriye aitti: Tetikoğlu Ali Alemdar ve Abdi Alemdar. Naibe göre açılan mezarlardaki bedenler şişmiş, saçları ve tırnakları uzamış, gözlerini kan bürümüştü. Nikola’nın bildiği çareler uygulandı; kayda göre işe yaramadı. Son çare yakmaktı. Naip, Müslüman bir cesedin yakılmasına dayanak olarak bir fetva kitabında Şeyhülislam Hoca Sadeddin Efendi’ye atfedilen bir fetva buldu. İki ceset yakıldı ve kayda göre şehir kurtuldu.

Haber gazeteye nasıl girdi?

Naip bunları 5 Eylül 1833 tarihli bir ilamda yazdı. İlam bir ay sonra, 6 Ekim 1833’te Takvim-i Vekayi’nin 68. sayısında basıldı. Takvim-i Vekayi devletin resmî gazetesi ve İstanbul’da çıkan ilk Türkçe gazeteydi; II. Mahmud’un izniyle iki yıl önce yayına başlamıştı. Memurlar abone olmak zorundaydı; 3 binden fazla abonesi vardı.

Haberin başlığı, bunun naibin İstanbul’a sunduğu “ibret alınacak” bir ilam olduğunu ve aynen basıldığını söylüyordu.

Kayıt tam olarak ne diyor?

Olay bugün çoğu kez “Osmanlı’da vampirler türedi, devlet de avcı tuttu” diye anlatılıyor. Kayıtta ise:

• Kan emen, ısırılan ya da ölen kimse yok.
• Nikola’yı devlet göndermiyor; halkın isteğiyle şehrin yöneticisi getirtiyor.
• Bu ilk olay değil. Naip de söze “Rumeli’de örneği görüldüğü üzere” diye başlıyor.

Daha eski örnekler var mı?

Var ve hepsi kayıtlı. 16. yüzyılda Şeyhülislam Ebussuud Efendi’ye Selanik’in bir köyünden soruldu: ölen bir adamın geceleri kapılara geldiği söyleniyordu, köy terk edilebilir miydi? Yanıt açıktı: terk etmek caiz değildi. Halk üsteleyince Ebussuud sırasıyla uygulanacak çareleri de yazdı.

Yaklaşık 100 yıl sonra Evliya Çelebi Kafkasya’da “obur” denen cadıları anlattı. 1698 dolaylarında Edirne’de iki mezar için aynı şikâyet geldi; kadı İstanbul’a sordu. 1743’te İstanbul yakınındaki Terkos’ta naip sormadan yaktırdı, iznini sonradan istedi.

Sınırın öbür yanında durum aynıydı. 1725 ve 1732’de, Osmanlı’dan Avusturya’ya yeni geçmiş iki Sırp köyünde mezarlar açıldı. Köylüler Avusturyalı memura bunun “Türk zamanında da” olduğunu söyledi. Memurun ve askerî hekimlerin raporları Avrupa gazetelerinde basıldı; “vampir” sözcüğü Batı Avrupa’ya böyle yayıldı. Tırnova’nın cadısı ile Avrupa’nın vampiri, aynı Balkan inancının iki adıdır.

Mezarı açanlar ne gördü?

Naibin tarifi uydurma olmak zorunda değil. Amerikalı halkbilimci Paul Barber 1988’de bu tür eski raporları adli tıp bilgisiyle karşılaştırdı ve bunların çürümenin olağan aşamaları olduğu sonucuna vardı: gövdede biriken gazlar bedeni şişirir, deri çekildikçe saç ve tırnak uzamış görünür, ağız ve burundan kanlı bir sıvı gelir. O dönemin insanı bunu ölünün çürümediğine yoruyordu.

Üste çöken ağırlık da tanıdık: halkın karabasan, hekimlerin uyku felci dediği durum. Kayıt bu kişilerin uyuyup uyumadığını yazmıyor, ama tarif buna çok benziyor.

Neden iki yeniçeri?

Yedi yıl öncesine gitmek gerekiyor. Haziran 1826’da II. Mahmud Yeniçeri Ocağı’nı kaldırdı. İstanbul’da kışlalar topa tutuldu, binlerce yeniçeri öldürüldü, kalanlar sürüldü. Devlet buna Vaka-i Hayriye, yani Hayırlı Olay dedi.

Naip iki adamı şöyle anlatıyor: sağlıklarında yağma yapmış, adam öldürmüşler; benzerlerinin cezalandırıldığını görmüş, bir köşede umutsuzluk içinde ölmüşlerdi. Ardından, ölümlerinden sonra da insanları rahatsız etmelerinin, padişahın bu topluluğa duyduğu kırgınlığın sonucu olduğunu yazıyor. İlamın sonunda halk mahkemeye gelip padişaha bağlılığını bildiriyor ve bunun İstanbul’a yazılmasını istiyor.

Gazetenin başındaki ad da önemli. Takvim-i Vekayi’nin yöneticisi ve başyazarı Esad Efendi aynı zamanda devletin resmî tarihçisiydi; ocağın kaldırılışını anlatan resmî kitabı, Üss-i Zafer’i de o yazmıştı.

Haber uydurma mıydı?

Tarihçi Reşad Ekrem Koçu ve İlber Ortaylı haberi propaganda olarak okuyor: yeniçeri mezarında bile rahat bırakılmıyor. Zeynep Aycibin ise şuna dikkat çekiyor: ocak kaldırılırken gördüğü sert muamele yeniçerileri halkın gözünde mazlum konumuna düşürmüş olabilir; bu haber o imgeyi yıkmaya çok elverişliydi.

Aycibin yine de haberin baştan sona uydurulduğunu kabul etmiyor. Benzer olaylar önce de sonra da var; Tırnova’dan birkaç yıl sonraki Makedonya masraf defterlerinde cadıcılara ödenen paralar kuruşu kuruşuna yazılı. Bir de göç meselesi var: bu olayların hepsinde halk evini bırakıp gidiyor ya da gitmekle tehdit ediyor. Gidenin vergisi kalanlara bindiği için devlet bu korkuyu ciddiye almak zorundaydı.

En akla yakın açıklama şu görünüyor: Tırnova’da gerçek bir korku yaşandı ve iki mezar gerçekten açıldı; olanlar ise İstanbul’a, sarayın duymak istediği dille yazıldı.

Sonra ne oldu?

1872 ve 1874’te Selanik yakınındaki Karaferye’den yeni cadı haberleri geldi; bu kez İstanbul gazeteleri konuyu alaya aldı. 1904’te Doyran’da halk iki mezarı kendi başına açıp cesetleri yaktı; devlet bu kez mezarı açanları mahkemeye verdi. 70 yılda devlet, ibret diye bastığı şeyi suç saymaya başlamıştı.

Avusturya bu noktaya daha erken gelmiş, 1755’te İmparatoriçe Maria Theresa mezar açmayı yasaklamıştı. Drakula romanı ise Tırnova’dan 64 yıl sonra, 1897’de yayımlandı.

Takvim-i Vekayi’nin o sayısı bugün taranmış hâlde herkese açık. İçinde vampir de kan da yok; korkmuş bir şehir, 800 kuruşluk bir pazarlık ve kaldırılmış bir ocağın iki eski askeri var.

Kayda göre hüküm

• Osmanlı'nın resmî gazetesi bir “vampir” haberi bastı.Kısmen doğru

  Haber gerçek: Takvim-i Vekayi, sayı 68, 6 Ekim 1833. Ancak metinde “vampir” değil “cadı” sözü geçiyor; o dönemin Rumeli'sinde bu, mezarından kalkıp yaşayanlara musallat olan ölü demekti.

• Tırnova'da vampirler insanların kanını emdi.Yanlış

  Kayıtta kan emen, ısırılan ya da ölen kimse yok. Anlatılanlar karıştırılan erzak, atılan taşlar ve insanın üstüne çöken bir ağırlık.

• Devlet Tırnova'ya bir vampir avcısı gönderdi.Yanlış

  İslimyeli Nikola'yı halkın isteğiyle şehrin voyvodası getirtti; 800 kuruşluk ücret de orada pazarlık edildi.

• Mezarlardan çürümemiş, yaşayan ölüler çıktı.Yanlış

  Naibin tarif ettiği şişme, uzamış görünen saç ve tırnak ile yüzdeki kan, halkbilimci Paul Barber'ın 1988'de gösterdiği gibi çürümenin olağan aşamalarıdır.

• Haber baştan sona uydurma bir propagandaydı.Kısmen doğru

  Reşad Ekrem Koçu ve İlber Ortaylı haberi propaganda olarak okuyor. Zeynep Aycibin ise uydurma olduğunu peşinen kabul etmiyor: benzer olaylar yeniçerilerden önce de sonra da kayıtlı.

Kaynaklar

1. Takvîm-i Vekāyi', sayı 68, 21 Cemâziyelevvel 1249 (6 Ekim 1833), s. 3–4; tarama: Wikimedia Commons (Ankara Üniversitesi Gazeteler Veritabanı)
2. Zeynep Aycibin: Osmanlı Devleti'nde Cadılar Üzerine Bir Değerlendirme, OTAM 24 (2008), s. 55–70
3. Gökhan Demirkol: Söylence ile Gerçeklik Arasında: 19. Yüzyıl Osmanlı Mizah Basınında Karaferye Cadıları, Akademik İncelemeler Dergisi 15/1 (2020), s. 449–480
4. TDV İslâm Ansiklopedisi: Takvîm-i Vekāyi'; Esad Efendi, Sahaflar Şeyhizâde; Vak'a-i Hayriyye
5. Küre Ansiklopedi: Tırnova Cadı Vakası
6. Paul Barber, Vampires, Burial, and Death: Folklore and Reality, Yale University Press, 1988
7. Wikipedia (İngilizce): Petar Blagojević; Arnold Paole; Vampire; Veliko Tarnovo; Sliven