MKUltra Neydi? CIA'nın Zihin Kontrol Deneyleri

1950’lerde, Soğuk Savaş’ın ortasında CIA insanlara haberleri olmadan LSD verdi, elektroşok uyguladı, onları duyusal yalıtıma soktu. Bu bir komplo teorisi değil: program ABD Kongresi’nin soruşturmalarında ortaya kondu ve belgelerinin bir bölümü bugün okunabiliyor.

Programın adı MKUltra’ydı.

MKUltra neden başlatıldı?

Program 13 Nisan 1953’te CIA Direktörü Allen Dulles’ın emriyle başladı. Başında kimyager Sidney Gottlieb vardı.

Arka planda bir korku duruyordu: Kore Savaşı sırasında esir düşen Amerikalı askerlerin davranışları, Sovyetler Birliği’nin ve Çin’in “beyin yıkama” tekniklerinde ilerlediği kuşkusunu doğurmuştu. Senato’ya sunulan bilgiye göre MKUltra, bu varsayılan ilerlemelere karşılık vermek için kuruldu. Amaç, insan davranışını etkilemenin ve denetlemenin yollarını bulmaktı.

Gottlieb 3 Ağustos 1918’de New York’un Bronx semtinde doğmuştu. Doğuştan çarpık ayağı yüzünden İkinci Dünya Savaşı’nda askere alınmamıştı.

Deneylerde ne yapıldı?

İlk odak LSD’ydi. Madde 1938’de İsviçre’nin Basel kentindeki Sandoz Laboratuvarları’nda elde edilmişti; belgelere göre CIA oradan LSD satın aldı.

Programın kapsamı genişti:

• 1953 ile 1964 arasında, uyuşturucu denemelerini ve habersiz denekler üzerindeki başka çalışmaları içeren 149 proje yürütüldü. MKUltra ve bağlantılı programların finanse ettiği alt proje sayısı 150’yi aşıyor.
• Çalışmalar, ordunun dışında 80’den fazla kurumda “araştırma” görüntüsü altında yapıldı: üniversiteler, hastaneler, cezaevleri ve ilaç şirketleri.
• CIA paravan kuruluşlar kullandı. Bazı kurumların üst yöneticileri CIA’nın işin içinde olduğunu biliyordu; bazı akademisyenler ise paranın kaynağından habersizdi.
• Kimyasalların yanında elektroşok, hipnoz, duyusal yalıtım ve tecrit de kullanıldı.

Kongre’nin soruşturma komitesi, deneklerden önceden onay alınmadığının açık olduğu sonucuna vardı.

Montreal’de ne oldu?

CIA deneyleri Kanada’ya da taşıdı. İskoçya doğumlu psikiyatrist Donald Ewen Cameron, “psişik sürüş” adını verdiği bir yöntem geliştirmişti: hastalara, güçlü ilaçların etkisi altındayken, kaydedilmiş mesajlar kesintisiz dinletiliyordu. Bir de hastanın yerleşik davranış kalıplarını silmeyi amaçlayan “kalıpsızlaştırma” vardı.

Sonradan yalnızca CIA’nın değil, Kanada hükümetinin de bu çalışmaları bildiği ve deneylerin sürmesi için ayrıca 500.000 dolar verdiği ortaya çıktı. Kanada hükümeti sonunda 127 mağdurun her biriyle 100.000 dolar karşılığında mahkeme dışı anlaştı.

Cameron 8 Eylül 1967’de, oğluyla dağ yürüyüşü yaparken kalp krizinden öldü.

Gece Yarısı Operasyonu

MKUltra’nın alt projelerinden biri “Operation Midnight Climax” adını taşıyordu. CIA, San Francisco’daki güvenli evlerinde genelev düzeni kurdu. Amaç, yaşadıklarını utançtan anlatamayacak erkekler bulmaktı. Bu kişilere LSD verildi; odalarda tek yönlü aynalar vardı ve seanslar sonradan incelenmek üzere filme alındı.

Frank Olson’a ne oldu?

Frank Olson, Maryland’deki Camp Detrick’te çalışan bir bakteriyolog ve biyolojik savaş araştırmacısıydı.

19 Kasım 1953 akşamı, Maryland kırsalındaki bir toplantıda Olson’a ve birkaç katılımcıya haberleri olmadan bir madde verildi; bunun LSD olduğu onlarca yıl sonra anlaşıldı. İlacı veren, programın başındaki Gottlieb’di.

Dokuz gün sonra, 28 Kasım 1953 sabahı Olson, New York’taki Statler Oteli’nin önündeki kaldırıma düştü. Polis raporuna göre 10. kattaki odasının penceresinden kendini atmıştı.

Ailesi gerçeği 1975’te öğrendi. Kongre özel bir yasayla aileye 750.000 dolar ödedi; Başkan Gerald Ford ve CIA Direktörü William Colby aileyle görüşüp özür diledi.

Soru kapanmadı. Tarihçi Stephen Kinzer’e göre Olson bir süre önce projenin ahlaki yanından kuşku duyduğunu üstlerine söylemiş ve ayrılmak istemişti. 1994’te oğlu Eric Olson babasının bedenini mezardan çıkarttı. İncelemeyi yapan adli bilimci James Starrs, bulguların cinayeti açıkça düşündürdüğünü söyledi. Kesin bir sonuca varılamadı.

Belgeler neden imha edildi?

Gottlieb programın durdurulmasını 10 Temmuz 1972’de emretti. Emekli olduktan sonra MKUltra için harcadığı bütün çabayı yararsız diye niteledi.

1973’te, Watergate skandalının devlet kurumlarında yarattığı panik sırasında CIA Direktörü Richard Helms bütün MKUltra dosyalarının imha edilmesini emretti. Kayıtların çoğu yok edildi. Soruşturmacılar bu yüzden programın tamamını hiçbir zaman göremedi.

Program nasıl ortaya çıktı?

Aralık 1974’te The New York Times, CIA’nın ülke içinde yasa dışı faaliyetler yürüttüğünü ve Amerikan vatandaşları üzerinde deneyler yaptığını yazdı. Haber iki soruşturmayı başlattı: Senatör Frank Church’ün başkanlık ettiği Kongre komitesi ve Rockefeller Komisyonu. 1975 yazında yayımlanan raporlar, CIA’nın ve Savunma Bakanlığı’nın hem habersiz hem bilgili insan denekler üzerinde deney yaptığını ilk kez kamuoyuna duyurdu.

1977’de bir bilgi edinme başvurusu, imhadan kurtulan yaklaşık 20.000 belgeyi ortaya çıkardı. Bu belgeler yanlışlıkla mali kayıtların tutulduğu bir binada saklanmıştı. Ardından Senato oturumları yapıldı.

Geriye ne kaldı?

Hükümet yasal sorumluluktan kaçınmak için sert biçimde uğraştı ve bunda zaman zaman başarılı oldu. Yine de birkaç davacı mahkeme kararıyla, mahkeme dışı anlaşmayla ya da Kongre yasasıyla tazminat aldı.

Gottlieb 7 Mart 1999’da öldü.

MKUltra’da kimlerin, neye maruz bırakıldığını gösteren kayıtların çoğu artık yok. Programın en ağır sonucu belki de bu: yapılanların büyük bölümü, onu yapan kurumun kendi eliyle bilinemez kılındı.

Kayda göre hüküm

• MKUltra bir komplo teorisidir.Yanlış

  Program 1975'te ABD Kongresi'nin Church Komitesi ve başkanlık düzeyindeki Rockefeller Komisyonu tarafından kamuoyuna açıklandı. 1977'de bulunan yaklaşık 20.000 belge Senato oturumlarında incelendi.

• MKUltra'nın bütün belgeleri yok edildi.Kısmen doğru

  Kayıtların çoğu 1973'te imha edildi, ama yanlışlıkla mali kayıtlar binasında saklanan yaklaşık 20.000 belge kurtuldu ve 1977'deki bir bilgi edinme başvurusuyla ortaya çıktı.

• Frank Olson'ın ölümü kesin olarak intihardı.Kanıt yok

  Polis raporu öyle kaydetti. 1994'te bedeni mezardan çıkarıldı; incelemeyi yapan adli bilimci bulguları “cinayeti açıkça düşündüren” sözleriyle tanımladı. Kesin bir sonuca varılmadı.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): MKUltra ve maddenin atıfları (Church Komitesi raporu, 1977 Senato oturumları); yazıdaki tarihler ve sayılar bu maddeyle doğrulandı
2. Wikipedia (İngilizce): Frank Olson
3. Wikipedia (İngilizce): Sidney Gottlieb
4. Wikipedia (İngilizce): Donald Ewen Cameron