Hantavirüs Nedir? Nasıl Bulaşır, Tedavisi Var mı?

Mayıs 1993’te ABD’nin güneybatısında genç bir Navajo çift, birkaç gün arayla ani solunum yetmezliğinden öldü. İkisi de sağlıklıydı. Bölgede başka vakalar da vardı ve hiçbiri bilinen bir hastalığa uymuyordu.

Araştırma, o güne kadar Amerika kıtasında tanınmayan bir virüsü ortaya çıkardı. Ailesinin öteki üyeleri ise 40 yıl önce Kore’de binlerce askeri hasta etmişti.

Hantavirüs nedir, nasıl bulaşır?

Hantavirüsler doğada ağırlıklı olarak kemirgenlerde bulunur. Genel olarak her hantavirüs türünü tek bir kemirgen türü taşır.

İnsanlara esas olarak kemirgen çıkartılarını içeren havadaki parçacıklar ve damlacıklar yoluyla geçer; bulaşmış yiyecek, ısırık ve tırmalama da bulaştırabilir. Yağış, sıcaklık ve nem gibi çevre koşulları bulaşmayı etkiler.

Virüs iki ayrı hastalığa yol açar:

• Böbrek tutulumlu kanamalı ateş. Afrika, Asya ve Avrupa’daki türler neden olur. Böbrek hasarıyla seyreder.
• Hantavirüs akciğer sendromu. Çoğunlukla Amerika kıtasındaki türler neden olur. Akciğerlerde sıvı birikmesine ve solunum yetmezliğine yol açabilir.

Kore’deki gizemli ateş

Kore Savaşı sırasında Hantan Nehri yakınında konuşlanan Birleşmiş Milletler askerleri arasında bir salgın çıktı. Yaklaşık 3.200 vaka görüldü. Hastalık ilk kez 1951’de tanımlandı ve “Kore kanamalı ateşi” adını aldı.

Nedeni yıllarca bulunamadı. 1976’da Güney Koreli virolog Ho Wang Lee, yakaladığı çizgili tarla farelerinin akciğer dokusundaki antijenlerin, savaşta hastalanıp iyileşenlerin kanındaki antikorlarla tepkimeye girdiğini gösterdi. Virüs 1978’de ilk kez izole edildi, 1980’de nehrin adıyla Hantaan virüsü diye adlandırıldı.

Geriye dönük bakıldığında başka salgınlar da tanındı. 1942’de Finlandiya’nın Salla bölgesinde Alman ve Fin askerleri arasında görülen hastalığın, aynı ailenin başka bir üyesi olan Puumala virüsünden kaynaklandığı sonradan anlaşıldı.

1993’te New Mexico’da ne oldu?

Olay, Arizona, Colorado, New Mexico ve Utah’ın birleştiği Four Corners bölgesinde yaşandı. Doğrulanan en erken vakalar mart ayındaydı, ama salgın ancak mayısta, Navajo çiftin ölümüyle fark edildi.

Yıl sonuna kadar ülke genelinde 48 vaka doğrulandı; 27’si ölümle sonuçlandı. Bu, yüzde 56’lık bir ölüm oranı demekti.

Araştırma yeni bir hantavirüs buldu ve doğal taşıyıcısının batı geyik faresi olduğunu saptadı. Çevre bilimcilerle birlikte nedeni de gösterildi: 1991–1992 El Niño’su bölgede olağandan ılık bir kış ve yağışlı bir 1993 baharı getirmiş, bu da zinciri başlatmıştı.

Navajo halkı bunu biliyor muydu?

Navajo sözlü geleneği 1918, 1933 ve 1934’teki geçmiş salgınlardan söz ediyordu ve bunları dengenin bozulmasından doğan bir aşırılığa bağlıyordu. Navajo büyükleri fare dışkısının ve idrarının tehlikesini biliyor; bulaşmış giysilerin yakılmasını ve yiyeceklerin farelerden uzak tutulmasını öğütlüyordu.

Salgın sırasında basın hastalığı “Navajo gribi” gibi adlarla andı. Bölgedeki yerli halklar, özellikle Navajolar ayrımcılığa uğradı; turizm geliri düştü.

Virüsün adı da tartışma yarattı. Ocak 1994’te, bulunduğu yere yakın bir kanyonun adı verildi. Navajo Ulusal Konseyi oybirliğiyle başka bir ad bulunmasını istedi. Sonunda virüse İspanyolca “adsız virüs” anlamına gelen Sin Nombre adı kondu.

Andes virüsü: insandan insana mı?

Andes virüsü ilk kez 1995’te Arjantin’in El Bolsón kentinde tanımlandı. 1996’da aynı bölgede çıkan salgında 18 kişi hastalandı, yarısı öldü. İnsandan insana bulaşma ilk kez o yıl bildirildi.

Kasım 2018 ile Şubat 2019 arasında Arjantin’in Chubut eyaletinde 34 vaka ve 11 ölümle sonuçlanan büyük bir salgın daha yaşandı; burada da kişiden kişiye bulaşma bildirildi.

Yine de bu konuda güçlü bir görüş birliği yok. Öteki hantavirüslerde böyle bir bulaşma görülmüyor.

Tedavisi ve aşısı var mı?

Hantavirüs enfeksiyonuna özgü onaylı bir antiviral ilaç yok. Bazı ilaçlar denendi; etkililikleri ve güvenlilikleri değişken bulundu. Tedavi destekleyicidir: akciğer sendromunda kalbin sürekli izlenmesi ve solunum desteği, böbrek tutulumunda hastalığın evresine göre bakım.

Aşı durumu türe göre değişiyor. Hantaan ve Seul virüslerine karşı aşılar Çin’de ve Güney Kore’de kullanılıyor. Akciğer sendromuna karşı ise aşı yok.

Akciğer sendromu seyrek görülür, ama ölüm oranı yüksektir: kaynaklara göre yüzde 30 ile 60 arasında.

Ne kadar yaygın?

İki hastalık arasında büyük fark var. Böbrek tutulumlu kanamalı ateş her yıl 100.000’den fazla kişide görülüyor; Asya’da en çok etkilenen ülke Çin, Avrupa’da Finlandiya. Akciğer sendromu ise yılda birkaç yüz vakayla sınırlı.

Virüsün kendisi yeni değil; insanların kemirgenlerin yaşadığı alanlarla teması değişiyor. 1993 salgını, bir iklim olayının yağışı, yağışın kemirgen sayısını ve kemirgenlerin de insanlara bulaşan bir hastalığı nasıl etkileyebildiğini gösteren ilk iyi belgelenmiş örneklerden biri oldu.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi tavsiye yerine geçmez. Sağlığınla ilgili bir kaygın varsa bir sağlık kuruluşuna başvur.

Kayda göre hüküm

• Hantavirüs dünyada yılda yalnızca birkaç bin kişide görülüyor.Yanlış

  Akciğer tutulumlu tür nadir: yılda birkaç yüz vaka. Böbrek tutulumlu kanamalı ateş ise çok daha yaygın; her yıl 100.000'den fazla vaka görülüyor.

• Hantavirüsün hiçbir aşısı yok.Kısmen doğru

  Akciğer sendromuna karşı aşı yok. Böbrek tutulumlu türe yol açan Hantaan ve Seul virüslerine karşı aşılar Çin'de ve Güney Kore'de kullanılıyor; Güney Kore'deki Hantavax 1990'dan beri satılıyor.

• Hantavirüs insandan insana bulaşır.Kısmen doğru

  Bulaşma esas olarak kemirgenlerden olur. İnsandan insana geçiş yalnızca Güney Amerika'daki Andes virüsü için bildirildi; bunun gerçekten olup olmadığı konusunda da güçlü bir görüş birliği yok.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Orthohantavirus (bulaşma, sınıflandırma, vaka sayıları)
2. Wikipedia (İngilizce): 1993 Four Corners hantavirus outbreak
3. Wikipedia (İngilizce): Hantavirus hemorrhagic fever with renal syndrome (Kore Savaşı, Finlandiya 1942, aşılar)
4. Wikipedia (İngilizce): Hantavirus pulmonary syndrome (tedavi, ölüm oranı)
5. Wikipedia (İngilizce): Andes virus (Arjantin ve Şili salgınları)