Derinkuyu Yeraltı Şehri'ni Kim Kazdı, Neden?

1963’te Nevşehir’in Derinkuyu ilçesinde bir adam evini onarırken bodrumdaki bir duvarı yıktı. Arkasından bir oda, odadan aşağı inen bir geçit çıktı. Geçit kat kat iniyordu: yerin yaklaşık 85 metre altına kadar uzanan, binlerce kişinin sığınabileceği bir şehir. Adamın adı hiçbir kayıtta geçmiyor. Bazı anlatımlarda bodrumdaki bir delikten kaybolan tavuklarının peşine düştüğü söylenir; bu ayrıntı sonradan eklenmiş olabilir.

Kesin olan, sonraki kazılarda birbirine bağlanan katların ortaya çıktığı. Bugün bunların 8’i ziyarete açık. Kasabadaki evlerin altında bu şehre açılan 600’den fazla giriş bulundu. İnsanlar yüzyıllardır bir şehrin üstünde yaşıyordu.

Yeraltına bu kadar inmek nasıl mümkün oldu?

Yanıt toprağın kendisinde. Milyonlarca yıl önce Erciyes ve Hasan Dağı püskürdüğünde bölgeyi kalın bir volkanik kül tabakası kapladı. Kül sıkışarak tüf denen yumuşak kayaya dönüştü. Tüf demir aletle kolayca oyulur, havayla temas edince sertleşir. Kapadokya’daki peri bacaları ve kayaya oyulmuş kiliseler de aynı kayanın ürünü.

Malzeme oymayı açıklar, ama neden bu kadar derine inildiğini açıklamaz.

Derinkuyu’yu kim kazdı?

İnternette iki tür cümle dolaşıyor: burada 50 bin kişinin yaşadığı ve şehrin 15 bin yıllık olduğu ya da insan eliyle yapılamayacağı. İkisinin de kaynağı yok.

En eski bölümler için en çok kabul gören tahmin Frigler. MÖ 8. ve 7. yüzyılda Anadolu’da yaşayan bu halkın yumuşak kayaya ilk depo ve sığınakları oyduğu düşünülüyor. Hititlere bağlayan anlatımlar da var, ama bunu destekleyen bir buluntu yok.

Asıl büyük genişleme Bizans döneminde oldu. Duvarlardaki haç işaretleri, şapeller ve Yunanca yazıtlar bu dönemden kalma. Kasabanın o zamanki adı da Yunancaydı: Malakopea. Sözcüğün “yumuşak” anlamına gelen bir kökten türediği düşünülüyor.

Köylüler neden yerin altına indi?

Kapadokya, Bizans ile Arap ordularının yaklaşık 400 yıl boyunca karşılıklı akın düzenlediği bir sınır bölgesiydi. Kabaca 780 ile 1180 arasında akıncılar her yaz gelebiliyordu. Köyün suru da kalesi de yoktu; ayağının altında ise oyulabilir bir kaya vardı. Akıncılar göründüğünde köy hayvanlarını, erzakını ve çocuklarını alıp aşağı iniyordu.

Nüfusun 20 bine yaklaştığı tahmin edilen dönem de bu. Sayı bir ölçüm değil, odaların büyüklüğünden çıkarılmış bir tahmin. Burası sürekli yaşanan bir yer değil, bir saklanma düzeneğiydi.

İçeride neler var?

Üst katlarda ahırlar bulunur; hayvanlar hem sıcaklık hem koku nedeniyle en üstte tutulurdu. Biraz aşağıda şarap ve yağ presleri, erzak odaları ve ocaklar gelir. Daha aşağıda okul olarak kullanıldığı düşünülen tonozlu büyük bir oda, en altta haç planlı bir kilise var.

Katları dar ve alçak geçitler bağlar. Bir insan ancak eğilerek ve tek sıra hâlinde geçebilir. Bu bir tasarım kusuru değil: yukarıdan inen saldırgan da eğilmek ve tek tek ilerlemek zorunda kalır.

Taş kapılar nasıl çalışıyordu?

Kapılar menteşeli değil. Çapı 1 ile 1,5 metre arasında, ağırlığı 500 kiloya varabilen yuvarlak taşlar, geçidin yanındaki bir yuvada durur. Tehlike anında içeridekiler taşı yuvarlayıp geçidi kapatır. Taşın dışarıdan tutulacak yeri yoktur; yalnızca içeriden oynatılabilir.

Her kat ayrı ayrı kapatılabilir. Saldırgan bir katı geçse bile aşağıda bir kapı daha bekler. Bazı taşların ortasındaki küçük delikten dışarısı gözetlenebilir.

Hava ve su nereden geliyordu?

Yüzlerce insanı haftalarca yeraltında tutmanın zor yanı kapı değil, havaydı. Derinkuyu’da yüzeyden aşağı inen 50’den fazla havalandırma bacası var. Ana baca yaklaşık 55 metre derinliğinde; katlardaki ağızları üst üste gelmeyecek biçimde açılmış, hava her katta yön değiştirerek iniyor. İnce kanallar havayı odalara dağıtıyor.

Bacaların bazıları aynı zamanda kuyu; kasabanın bugünkü adı da buradan geliyor. Anlatılana göre bazı kuyular yüzeye hiç açılmıyordu, böylece yukarıdaki bir kuyu kirletilse bile aşağıdakilerin suyu temiz kalıyordu.

Şehir en son ne zaman kullanıldı?

Kapadokya’da 200’ü aşkın yeraltı yerleşimi biliniyor; kimi birkaç odadan ibaret, kimi kasaba büyüklüğünde. Derinkuyu’nun 8–9 kilometre güneyindeki Kaymaklı’ya tünelle bağlandığı söylenir, ama tünelin tamamı açık değil ve baştan sona geçildiğine dair kayıt yok.

Bizans akınları bitince şehirler boşalmadı. 11. yüzyılda Selçuklu akınlarında, 14. yüzyılda Timur’un ordusu geldiğinde yeniden kullanıldılar.

En yakın tarihli kayıt 1909’dan. İngiliz dilbilimci R. M. Dawkins, Kapadokya’daki Rum köylerinde konuşulan Yunanca lehçeleri derlerken Akso köyüne, bugünkü Hasaköy’e geldi. O yıl Adana’da yaşanan olayların haberi köye ulaşınca köylülerin büyük bölümünün birkaç gece yerin üstünde uyumadığını, yeraltındaki odalara indiğini not etti. Bu şehirler 20. yüzyılın başında bile bir sığınaktı.

Neden unutuldu?

Derinkuyu’nun merkezinde 1858’de yapılmış taş bir kilise durur. Kapısının üstündeki kitabede 15 Mayıs 1858 tarihi yazar; dış duvarlarındaki üzüm salkımı oymaları yüzünden halk ona Üzümlü Kilise der. Kiliseyi Malakopea’nın Rum Ortodoks cemaati yaptırdı. Kapadokya Rumlarının bir bölümü Yunancanın eski bir lehçesini, bir bölümü Türkçe konuşuyor ve Türkçeyi Yunan harfleriyle yazıyordu; bu ikinci gruba Karamanlı denir.

Ocak 1923’te Lozan’da Türkiye ile Yunanistan zorunlu nüfus mübadelesinde anlaştı. Ölçüt dindi: Türkiye’deki Ortodoks Hristiyanlar Yunanistan’a, Yunanistan’daki Müslümanlar Türkiye’ye gidecekti. Yaklaşık 1,2 milyon kişi Yunanistan’a, 400 binden fazla kişi Türkiye’ye geçti. Malakopea’nın Rumları da gitti; aralarında yalnızca Türkçe konuşan aileler vardı. Kasabanın adı Derinkuyu oldu.

Yeraltı şehrini en iyi bilenler artık burada değildi. Şehir, 40 yıl sonra bir bodrum duvarı yıkılana kadar unutuldu.

Bugün Derinkuyu

Keşfin ardından kazılar başladı ve şehir 1960’ların sonunda ziyarete açıldı. 1985’te Göreme Millî Parkı ve Kapadokya kaya yerleşimleriyle birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi. Bugün her yıl yüz binlerce kişi aynı dar geçitlerden eğilerek iniyor.

2014’te Nevşehir merkezinde, kalenin eteklerindeki bir kentsel dönüşüm kazısında yeni bir yeraltı yerleşimi ortaya çıktı. Yetkililer dünyanın en büyüğü olabileceğini söyledi; açıklanan alan 360 bin ile 600 bin metrekare arasında değişiyor. Bağımsız bir ölçüm henüz yok.

Derinkuyu’yu tek bir kişi ya da halk kazmadı. Belki Frigler başlattı, Bizans köylüleri genişletti, sonraki kuşaklar her tehlikede bir kat ekledi. Kapıların hepsi aynı yönden, içeriden kapanıyor: burayı yapanlar fethetmek için değil, hayatta kalmak için kazdı.

Kayda göre hüküm

• Derinkuyu'da 50 bin kişi yaşadı.Yanlış

  Bu sayının kaynağı yok. Kayıtlardaki en büyük tahmin, hayvanları ve erzakıyla birlikte 20 bin kişi; o da ölçüm değil, odaların büyüklüğüne bakılarak yapılmış bir tahmin. Şehir kalıcı konut değil, sığınaktı.

• Şehir 15 bin yıllık; insanlar yapmış olamaz.Kanıt yok

  Bunu destekleyen bir buluntu yok. En eski bölümler için en çok kabul gören tahmin MÖ 8.–7. yüzyıl ve Frigler. Kayaç, demir aletle kolayca oyulan volkanik tüf.

• Derinkuyu, Kaymaklı Yeraltı Şehri'ne tünelle bağlı.Kanıt yok

  Bağlantı kaynaklarda geçiyor, ama tünelin tamamı bugün açık değil ve baştan sona geçildiğine dair bir kayıt yok.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Derinkuyu underground city
2. Wikipedia (Türkçe): Derinkuyu Yeraltı Şehri
3. UNESCO: Göreme Millî Parkı ve Kapadokya Kaya Yerleşimleri (1985, kayıt no. 357)
4. R. M. Dawkins, Modern Greek in Asia Minor (1916): 1909 Akso (Hasaköy) gözlemi
5. Aziz Theodoros Trion (Üzümlü) Kilisesi kitabesi, 15 Mayıs 1858
6. Lozan, Ocak 1923: Türk–Yunan nüfus mübadelesi sözleşmesi
7. Habertürk, Hürriyet (2014): Nevşehir Kalesi çevresindeki yeraltı yerleşimi açıklamaları
8. Freethink / BigThink: 1963 keşif anlatımları