Byford Dolphin Kazası: Dört Dalgıç Nasıl Öldü?

5 Kasım 1983’te sabaha karşı, Kuzey Denizi’ndeki Byford Dolphin sondaj platformunun güvertesinde dört dalgıç çelik bir basınç odasının içindeydi. İkisi 9 saatlik vardiyadan sonra dinleniyor, ikisi dalıştan yeni dönmüş, ıslak ekipmanını taşıyordu. İçerideki basınç 9 atmosferdi. Kapının dışında iki yardımcı vardı. 04:13 dolayında yardımcılardan biri bir kelepçeyi açtı.

Norveç tarihinin en ağır dalış kazası bir saniyeden kısa sürdü. Soruşturma komisyonu “insan hatası” dedi. 26 yıl sonra aynı devlet ailelere tazminat ödedi.

Byford Dolphin nerede çalışıyordu?

Frigg gaz sahası Kuzey Denizi’nde, Norveç ile İngiltere sınırının üstündedir. 1983’te Fransız petrol şirketi Elf Aquitaine, Kuzeydoğu Frigg’de altı üretim kuyusu açtırıyordu. İşi 1974’te Norveç’te inşa edilen yarı batık sondaj platformu Byford Dolphin yapıyor, dalışları Fransız Comex şirketinin Norveç kolu yürütüyordu.

Platformun geçmişinde bir kaza daha vardı. İlk adı Deep Sea Driller’dı; Mart 1976’da Bergen yakınlarında kasırga gücündeki bir fırtınada karaya oturmuş, 6 kişi ölmüştü. Sigorta şirketi platformu hurdaya ayırdı, tersane onardı ve platform yeni sahibiyle yeni adını aldı.

Dalgıçlar neden basınç odasında yaşıyordu?

Kuyular 90 metre derindeydi. O derinlikte çalışan dalgıcın dokuları basınç arttıkça daha çok gaz alır; yüzeye hızlı çıkarsa bu gaz kanda kabarcığa dönüşür. 90 metreden güvenle çıkmak günler süren bir dekompresyon gerektirir ve bunu her dalıştan sonra yapmak olanaksızdır.

Çözüm doygunluk dalışıdır: dalgıçlar haftalarca deniz dibiyle aynı basınçtaki odalarda yaşar, dibe bir dalış çanıyla inip aynı basınçla döner. Yüzey basıncına yalnızca işin sonunda, günler süren tek bir dekompresyonla geçerler.

Byford Dolphin’deki sistem 1975 yapımıydı. İki yaşam odası, kullanılmayan üçüncü bir oda, odaları çana bağlayan kısa bir tünel ve çanı tünele kenetleyen bir kelepçeden oluşuyordu. Kelepçeyi güvertedeki dalış yardımcıları açıp kapatıyordu. İçerisi 9, dışarısı 1 atmosferdi; aradaki fark metrekareye 80 tonluk bir yük demekti.

Çanı ayırmanın beş adımı

Dalgıçlar çandan odaya geçtikten sonra sıra şöyleydi:

1. Çanın kapağı kapatılır.
2. Kapak sızdırmasın diye çan hafifçe basınçlandırılır.
3. 1 numaralı odanın kapısı kapatılır.
4. Tünelin basıncı yavaş yavaş 1 atmosfere düşürülür.
5. Ancak bundan sonra kelepçe açılır.

Üçüncü adım atlanırsa odayla tünel arasında açık bir kapı kalır. Dördüncü adım atlanırsa tünelde 9 atmosfer basınç kalır.

O gece ne oldu?

Sistemde dört dalgıç vardı. Norveçli Bjørn Bergersen ve Truls Hellevik 2,5 saat boyunca 90 metrede çalışmış, çanla dönüyordu. İngiliz Edwin Coward ve Roy Lucas 2 numaralı odada dinleniyordu. Güvertede iki İngiliz yardımcı, William Crammond ve Martin Saunders vardı; ikisi de 12 saat 48 dakikadır çalışıyordu.

04:01’de çan tünele kenetlendi. Tünelle oda arasındaki kapı açıldı, dalgıçlar ekipmanı içeri taşımaya başladı. 04:08’de ikinci dalgıç da çandan çıktı ve süpervizör çanın basıncını hafifçe artırdı. İlk iki adım tamamdı. Hellevik odayla tünel arasındaki kapıyı henüz kapatmamıştı ve tünelde hâlâ 9 atmosfer vardı. Yaklaşık beş dakika sonra kelepçe açıldı.

Tüneldeki gaz bir saniyeden kısa sürede boşaldı. Çan tünelden fırlayıp iki yardımcıya çarptı; Crammond öldü, Saunders ağır yaralandı. İçerideki dört dalgıç ani basınç düşmesi sonucu anında hayatını kaybetti.

Beş yıl sonra bir Amerikan adli tıp dergisinde yayımlanan makalede Bergen’deki patologlar bulgularını açıkladı: basınç bir anda düşünce kanda oluşan gaz kabarcıkları, yağı taşıyan proteinlerin yapısını bozmuş, yağ çözünmez hâle gelip dolaşımı durdurmuştu. Her şey, hissedecek süre kalmadan bitmişti.

Komisyon neden “insan hatası” dedi?

Norveç hükümetinin kurduğu uzman komisyonu raporunu 1984’te yayımladı. Sonuç: kelepçeyi açan yardımcı, sistem hâlâ basınç altındayken açmıştı. Neden açtığı hiç öğrenilemedi; emir mi almıştı, kendi mi karar vermişti, bir yanlış anlama mı olmuştu? Açan kişi Crammond’dı ve kazada ölmüştü. Petrol Direktörlüğü’ne göre kaza, kilit mekanizmasındaki bir arızadan değil, rutinlerin ihlalinden kaynaklanmıştı.

Raporun daha az konuşulan bölümleri de vardı:

• İçerisiyle dışarısı arasındaki iletişim duvara monte tek bir megafonla sağlanıyordu ve güvertede ağır makine gürültüsü vardı.
• 15 Ağustos ile 5 Kasım arasındaki çan dalışlarının yüzde 38’i, 8 saatlik yasal sınırı aşmıştı.
• Vardiya planı yoktu; dalgıçların çalışma saatleri kaydedilmemişti.

Olmayan kilit

1975 yapımı sistemde üç şey eksikti: arızaya karşı emniyetli kapaklar, basıncı dışarıdan gösteren göstergeler ve tünel basınç altındayken kelepçenin açılmasını fiziksel olarak engelleyen bir kilit. Böyle bir kilit olsaydı o sabah kelepçe açılamazdı. Norveç sınıflandırma kuruluşunun kuralları bu kilidi öngörüyordu; sistemde yoktu. Sonraki yıllarda bu kilit dalış çanı sistemlerinin standart parçası oldu.

1986’da savcılık Comex’in ve Elf’in birer üst yöneticisine para cezası kesti; Elf yöneticisine yönelik suçlama sonra düşürüldü. Petrol Direktörlüğü bütün operatörlerden geçiş prosedürlerini yeniden incelemelerini istedi.

26 yıl sonra ne değişti?

Eski mürettebat ve Norveç petrol işçileri sendikası, komisyonun bir şeyi görmezden geldiğini savundu: Comex’in o sistem için istediği ve Petrol Direktörlüğü’nün onayladığı muafiyetleri. Yani sistemin eksik parçalarla çalışmasına resmî izin verilmişti.

Dalgıçlar ve aileler Kuzey Denizi Dalgıçları Birliği’ni kurdu. Şubat 2008’de birlik, kazanın asıl nedeninin kusurlu ekipman olduğunu gösteren bir rapora ulaştı. Roy Lucas’ın kızı Clare Lucas Norveç hükümetini açıkça suçladı ve tazminat istedi. Ekim 2009’da hükümet ailelere tazminat ödedi; İngiliz basınına göre Clare Lucas’ın payı 100 bin sterlinin biraz üstündeydi.

Platforma ne oldu?

Byford Dolphin çalışmayı sürdürdü. 2002’de Sigyn sahasında 44 yaşında bir işçi daha öldü. Platform 2016’da hizmet dışı kaldı, 2019’da İzmir Aliağa’daki gemi söküm sahasına çekilip parçalandı.

Doygunluk dalışı bugün de Kuzey Denizi’nde, Meksika Körfezi’nde ve Brezilya açıklarında yapılıyor. Çanla oda arasındaki kelepçelerde artık bir kilit var.

Kaynaklar

1. Wikipedia (İngilizce): Byford Dolphin (1976 Deep Sea Driller kazası ve 2019 Aliağa sökümü dahil)
2. NOU 1984:11, Dykkerulykken på Byford Dolphin 5 november 1983 (Norveç uzman komisyonu raporu)
3. Giertsen ve ark.: An explosive decompression accident, American Journal of Forensic Medicine and Pathology 9(2), 1988
4. Norveç Petrol Müzesi, Frigg sahası arşivi: Norway's worst diving accident (Petrol Direktörlüğü açıklaması, çalışma saatleri, 1986 para cezaları)
5. The Times ve Dagbladet (Şubat 2008), Huddersfield Examiner (Ekim 2009): Kuzey Denizi Dalgıçları Birliği raporu ve tazminat